विदुर लामिछाने

आजको विश्व राजनीतिमा ‘पपुलिज्म’ भन्ने शब्द अत्यन्तै चर्चित बन्दै गएको छ । चुनावी भाषणदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म यो शब्द बारम्बार सुनिन्छ । धेरै नेताहरू आफूलाई जनताको साँचो प्रतिनिधि भनेर चिनाउँछन्, जनताको दुःख–पीडा आफ्नो काँधमा बोकेको जस्तो देखाउँछन् र आफूबाहेक अरू सबैलाई दोषी ठहर गर्छन् । यस्तो राजनीति सुन्दा आकर्षक लाग्छ, भावनात्मक रूपमा मानिसहरूलाई छुन्छ पनि । तर गम्भीर रूपमा सोच्दा प्रश्न उठ्छ—के पपुलिज्म साँच्चिकै जनताको हितमा हुन्छ ? कि यो केवल सत्तामा पुग्ने सजिलो भर्‍याङ मात्र हो ? पपुलिज्मको मुख्य विशेषता भनेको जनताको भावनामा खेल्नु हो । यसमा तर्कभन्दा भावना भारी हुन्छ, तथ्यभन्दा आरोप बलियो हुन्छ । पपुलिस्ट नेताहरू प्रायः हामी र उनीहरू भन्ने दुई ध्रुव बनाउँछन् । ‘हामी’ भनेको जनता र आफू अनि ‘उनीहरू’ भनेको पुराना नेता, बुद्धिजीवी, विदेशी शक्ति, वा कुनै काल्पनिक शत्रु । यसरी समाजलाई विभाजन गरेर नेताले आफूलाई उद्धारकर्ताको रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । देश बिग्रनुको सबै दोष अरूलाई अनि ‘म’ आएपछि सबै समस्या तुरुन्तै समाधान हुन्छ भन्ने खालका नारा यही शैलीका उदाहरण हुन् । यस्ता भाषणले तत्काल ताली पाउँछन्, भीड जम्मा हुन्छ, चुनाव जित्न सजिलो हुन्छ । तर देश चलाउनु भनेको नाराबाजी गर्नु मात्र होइन । देश चलाउन दीर्घकालीन सोच, स्पष्ट नीति, दक्ष जनशक्ति र बलियो संस्था चाहिन्छ । पपुलिज्मले यी कुरालाई बेवास्ता गर्छ । भेनेजुएलाको उदाहरण यसका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ । ह्युगो चाभेजले गरिब जनताको नाममा धेरै लोकप्रिय कार्यक्रम सुरु गरे । तेलबाट आएको आम्दानी प्रयोग गरेर सब्सिडी दिए, भत्ता बढाए, शिक्षा र स्वास्थ्यमा निःशुल्क सुविधा विस्तार गरे । सुरुवाती चरणमा यसले गरिब वर्गलाई राहत दियो, चाभेज अत्यन्त लोकप्रिय बने तर देशको अर्थतन्त्रलाई विविधिकरण गर्ने काम भएन । उद्योग, कृषि र निजी क्षेत्रलाई बलियो बनाउने दीर्घकालीन योजना बनेन । सबै कुरा तेलमा निर्भर रह्यो । जब अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य घट्यो, भेनेजुएलाको अर्थतन्त्र ढल्यो । आज त्यहाँ चरम मुद्रास्फीति, बेरोजगारी, खाद्यान्न अभाव र पलायनको अवस्था छ । यो सबै पपुलिस्ट नीतिको परिणाम हो । अर्जेन्टिनामा पनि पपुलिज्मको लामो इतिहास छ । चुनाव जित्न सरकारहरूले पटक–पटक सरकारी खर्च बढाउने, भत्ता दिने र मूल्य नियन्त्रण गर्ने नीति अपनाए । यसले केही समय जनतालाई राहत दिएको जस्तो देखिए पनि उत्पादन बढाउने, निर्यात प्रवर्द्धन गर्ने र निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने काम भएन । नतिजा स्वरूप अर्जेन्टिना पटक–पटक ऋण संकटमा फस्दै आएको छ । महँगी नियन्त्रण बाहिर गएको छ र मुद्रा कमजोर बनेको छ । अफ्रिकाको जिम्बाबेमा रोबर्ट मुगावेले ऐतिहासिक अन्याय सच्याउने नाममा जग्गा वितरण अभियान चलाए । भावना राम्रो थियो—उपनिवेशकालीन असमानता हटाउने । तर यो अभियान योजनाबद्ध थिएन । अनुभवी किसानलाई हटाइयो, नयाँ किसानलाई आवश्यक तालिम र सहयोग दिइएन । परिणामस्वरूप कृषि उत्पादन घट्यो, देश खाद्यान्न आयातमा निर्भर बन्यो र अर्थतन्त्र चरम संकटमा पुग्यो । यी सबै उदाहरणले के देखाउँछन् भने पपुलिज्म भावनामा आधारित हुन्छ, तर देश विकास तर्क र योजनामा आधारित हुनुपर्छ। पपुलिस्ट नेताहरू प्रायः संस्थालाई कमजोर बनाउँछन् । अदालत, संसद्, निर्वाचन आयोग, सञ्चारमाध्यमजस्ता संस्थालाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्छन् । किनभने बलियो संस्था भयो भने नेताको मनपरी चल्दैन । संस्थागत नियन्त्रण कमजोर भएपछि लोकतन्त्र पनि कमजोर हुन्छ, अधिनायकवादतर्फ बाटो खुल्छ । अब नेपाली सन्दर्भमा हेर्ने हो भने पनि यस्ता प्रवृत्ति देखिन थालेका छन् ।  ‘सबै पुराना नेता खराब’, ‘म मात्रै ठीक छु’, ‘एकैचोटि देश बनाइदिन्छु’ भन्ने खालका नारा लोकप्रिय बन्दै गएका छन् । जनताको निराशा जायज छ, किनभने दशकौंदेखि भ्रष्टाचार, कुशासन र असफल नेतृत्व देखिँदै आएको छ । तर निराशाको समाधान भावनात्मक भाषण होइन । समाधान भनेको शिक्षा प्रणाली सुधार, स्वास्थ्य सेवा बलियो बनाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने र कानुनी शासन कायम गर्ने हो । नेपालमा देखिएको जेनजी आन्दोलन केही हदसम्म पपुलिज्मको परिणाम पनि हो किनकि यसले स्थापित राजनीतिप्रति युवाहरूको गहिरो असन्तुष्टि झल्काउँछ ।  सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने सरल नारा र भावनात्मक सन्देशले युवालाई छिटो आकर्षित गर्छ, जुन पपुलिस्ट शैलीसँग मेल खान्छ । तर यो आन्दोलन केवल भावनामा सीमित छैन, यसमा सुशासन, पारदर्शिता र अवसरको वास्तविक माग पनि जोडिएको छ । समस्या तब हुन्छ जब आन्दोलन नीति र योजनाभन्दा बढी केवल व्यक्तिकेन्द्रित नारा बनिन्छ । त्यसैले जेनजी आन्दोलनलाई पपुलिज्मको अन्धो परिणामभन्दा पनि सचेत दिशामा मोड्नु आजको आवश्यकता हो । यदि हामीले पनि नेताको बोली मात्रै सुन्ने र नीति नहेर्ने बानी बसाल्यौं भने नेपाल पनि भेनेजुएला, अर्जेन्टिना वा जिम्बाब्वे जस्तै संकटतर्फ जान सक्छ । त्यसैले जनताले सचेत बन्नुपर्छ । नारा होइन, योजना खोज्नुपर्छ । भाषण होइन, कार्ययोजना हेर्नुपर्छ । तत्काल राहतको लोभमा दीर्घकालीन भविष्य नबेच्नुपर्छ । अन्त्यमा भन्नुपर्दा जनताको नाममा राजनीति गर्नु राम्रो कुरा हो, तर जनतालाई झुक्याएर राजनीति गर्नु खतरनाक कुरा हो । नेपाललाई चाहिएको भावनात्मक पपुलिज्म होइन, जिम्मेवार, दूरदर्शी र दिगो राजनीति हो । यही बाटो मात्र नेपाललाई स्थायित्व, समृद्धि र उज्यालो भविष्यतर्फ लैजान सक्छ ।  फाल्गुन २१ को नेपालका चुनावी परिणामले पपुलिज्मभन्दा माथि उठेर विचार, दृष्टिकोण र जिम्मेवारी बोकेको नयाँ नेतृत्व जन्माओस् भन्ने मेरो गहिरो चाहना हो । नाराभन्दा नीति बलियो हुने, भीडभन्दा बुद्धि अगाडि रहने र क्षणिक लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन सोच हाबी हुने राजनीति स्थापित होस् । देश चलाउनेहरूले भावना भड्काउने भाषण होइन, तथ्य, तथ्यांक र स्पष्ट योजनाको आधारमा निर्णय गरून् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, उद्योग र सुशासनजस्ता आधारभूत क्षेत्रमा ठोस सुधार गर्ने एजेन्डा अगाडि आओस् । युवाले पनि आकर्षक भाषणभन्दा स्पष्ट रोडम्याप, कार्यान्वयन गर्ने क्षमता र इमानदारिता खोज्ने बानी बसालून् । सामाजिक सञ्जालको ट्रेन्डभन्दा राष्ट्रको आवश्यकता ठूलो हो भन्ने चेतना फैलियोस् । राजनीति सत्ता हासिल गर्ने खेल होइन, सेवा गर्ने जिम्मेवारी हो भन्ने संस्कार बसोस् । यही बाटोले मात्र नेपाललाई दिगो विकास, स्थिरता र आत्मनिर्भर भविष्यतर्फ लैजान सक्छ ।