काठमाडौं । चर्चित व्यवसायी एलन मस्क विश्वकै पहिलो ‘ट्रिलियनियर’ (१ हजार अर्ब डलर सम्पत्ति भएको व्यक्ति ) बनेका छन् । उनको स्पेस–एक्स कम्पनीले प्रारम्भिक सेयर निष्कासन (आईपीओ) जारी गरेसँगै मस्कको नेटवर्थले यो ऐतिहासिक र अकल्पनीय उचाइ छोएको हो । फोर्ब्सका  अनुसार गत जुन १२ मा मस्कको सम्पत्तिले यो सीमा पार गरेको थियो । हाल उनको नेटवर्थ १.११ खर्ब अमेरिकी डलर रहेको छ । यो सम्पत्ति कति धेरै हो भने अहिले मस्क एक्लैसँग संसारको तल्लो तहमा रहेका ४६ प्रतिशत जनसंख्या (करिब ३ अर्ब ८० करोड मानिस) सँग भएजति बराबरको सम्पत्ति छ । तर, मस्कले आखिर यो सबै सम्पत्ति कसरी कमाए त ? के यो केवल उनको मिहिनेत र आविष्कारको प्रतिफल हो? अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था अक्सफामको पछिल्लो विश्लेषण र विभिन्न रिपोर्टहरूका अनुसार मस्कको यो विशाल साम्राज्य एक व्यक्तिको उद्यमशीलताको जगमा मात्र उभिएको छैन । यसको पछाडि धनीहरूलाई मात्र फाइदा पु‍र्याउने अमेरिकी कर प्रणाली, सरकारी अनुदानको दुरुपयोग र राजनीतिक पहुँचको ठूलो हात छ । अक्सफाम अमेरिकाका आर्थिक न्याय विभागका वरिष्ठ निर्देशक नबिल अहमद भन्छन्, ‘एलन मस्क ट्रिलियनियर बन्नु भनेको कुलीनतन्त्रको नयाँ पराकाष्ठा हो र लोकतन्त्रका लागि यो एक कालो दिन हो ।’ मस्कको यो अथाह सम्पत्तिको रहस्यलाई मुख्य तीनवटा बुँदामा यसरी विश्लेषण गरिएको छ। १. कर छली र कानुनी छिद्रको भरपुर फाइदा मस्कको अधिकांश सम्पत्ति टेस्ला, स्पेस–एक्स, स्टारलिंकजस्ता कम्पनीहरूको सेयरमा आधारित छ । अमेरिकी कर कानुनअनुसार सेयरको मूल्य जतिसुकै बढे पनि त्यो सेयर बिक्री नगरेसम्म त्यसमा कर लाग्दैन । नाम मात्रैको कर: सन् २०१४ देखि २०१८ को बीचमा मस्कको सम्पत्ति करिब १३.९ अर्ब डलरले बढ्यो, तर उनले संघीय आयकर जम्मा ४५ करोड ५ लाख डलर मात्र तिरे । यो उनको वास्तविक आम्दानीको जम्मा ३ प्रतिशत मात्र हो । सेयर धितो राखेर ऋण: मस्कले आफ्ना व्यक्तिगत खर्च र नयाँ लगानीका लागि सेयर बेच्दैनन् ताकि कर तिर्नु नपरोस् । बरु, उनी त्यही सेयर धितो राखेर बैंकबाट अर्बौं डलर ऋण लिन्छन्, जसमा कुनै कर लाग्दैन । कम्पनीले पनि कर नतिर्ने: अक्सफामको रिपोर्ट अनुसार मस्कको विद्युतीय गाडी निर्माता कम्पनी टेस्लाले सन् २०२५ मा ४.८ अर्ब डलर नाफा कमायो, तर अमेरिकी सरकारलाई संघीय आयकर शून्य तिर्यो । मतलब उसले एक डलर पनि आयकर तिरेन । विगत तीन वर्षमा टेस्लाले औसतमा जम्मा ०.४७ प्रतिशत मात्र कर तिरेको छ, जबकि त्यहाँको नियमअनुसार कम्पनीहरूले २१ प्रतिशत कर तिर्नुपर्छ । २. जनताको पैसाबाट मस्कलाई फाइदा, मजदुरको भने शोषण एलन मस्क अमेरिकी सरकारको बलियो आडबिना कहिल्यै ट्रिलियनियर बन्न सक्ने थिएनन् । उनका सबैजसो ठूला कम्पनीहरू सरकारी अनुदान, कर छुट र सरकारी ठेक्काको भरमा टिकेका छन् । विगत दुई दशकमा मस्कका कम्पनीहरूले अमेरिकी सरकारबाट कम्तीमा ३८ अर्ब डलर बराबरको ठेक्का, ऋण र अनुदान पाएका छन् । नासाबिना स्पेस–एक्स असम्भव : स्पेस-एक्सलाई यो उचाइमा पु‍र्याउन अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी (नासा) र रक्षा मन्त्रालयले दिएको अर्बौं डलरको ठेक्काले मुख्य भूमिका खेलेको छ । सरकारी अनुदानमा टेस्लाः पर्यावरणमैत्री र नवीकरणीय ऊर्जाका नाममा सरकारले दिने अनुदान र उपभोक्तालाई मिल्ने कर छुटका कारण टेस्लाका गाडीहरू लोकप्रिय र कम्पनी बलियो भएको हो । मजदुरमाथि अन्यायः कम्पनीहरूले सरकारी पैसाबाट अर्बौं कमाए पनि मस्कले मजदुरको अधिकार र पारिश्रमिकमा भने कञ्जुस्याइँ गर्ने गरेका छन् । टेस्लाले अन्य गाडी कम्पनीको तुलनामा मजदुरलाई कम ज्याला दिने गरेको र मजदुर युनियन गठन गर्न नदिएको आरोप छ । ३. असीमित पैसाको बलमा राजनीतिक र आर्थिक सत्ता कब्जा मस्कले आफ्नो धन र सामाजिक सञ्जाल एक्स (पूर्व ट्वीटर) को शक्तिको प्रयोग गरेर राजनीति र नीति–निर्माणमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गरिरहेका छन् । चुनावमा भारी लगानीः सन् २०२४ को अमेरिकी चुनावमा मस्कले रिपब्लिकन उम्मेदवारहरू र उनीहरूका संगठनहरूलाई २९ करोड डलरभन्दा बढी चन्दा दिएका थिए । स्वार्थको द्वन्द्व : अमेरिकी सरकारको ‘सरकारी दक्षता विभाग’ (डज) मा मस्कको संलग्नतापछि उनकै कम्पनीहरूलाई फाइदा पुग्ने गरी ठूला सरकारी ठेक्काहरू मिलेको रिपोर्टहरूले देखाएका छन् । पब्लिक सिटिजन नामक संस्थाका अनुसार मस्कले नेतृत्व गरेको सरकारी सुधारको दायरामा परेका ७० प्रतिशतभन्दा बढी एजेन्सीहरू सिधै मस्ककै व्यापारिक स्वार्थसँग जोडिएका छन् । सन् २०२६ मा आइपुग्दा मस्क ट्रिलियनियर बन्नुले विश्वमा बढ्दै गएको आर्थिक असमानताको डरलाग्दो रूप देखाउँछ । आजको समयमा संसारका प्रत्येक ४ मध्ये १ जना मानिसले पेटभरि खान पाइरहेका छैनन्, तर अर्कोतर्फ एकै व्यक्तिसँग खर्बौं डलर थुप्रिएको छ। अक्सफाम अमेरिकाकी कर्पोरेट जवाफदेहिता निर्देशक इरित तामिर भन्छिन्, ‘मस्कको यो अकल्पनीय सम्पत्ति उनको कडा मिहिनेत वा प्रतिभाको उपज नभई यो त कर्पोरेट लोभ, शोषण र त्रुटिपूर्ण प्रणालीको प्रत्यक्ष प्रतिफल हो ।’