हाँसोभित्र लुकेको कुटनीति : पुटिन, मोदी र सी जिनपिङको तिआनजिन संवाद
काठमाडौं । कहिलेकाहीँ एउटा तस्बिरले कुनै पनि विज्ञप्ति वा शिखरसम्मेलनको घोषणाभन्दा धेरै कुरा भन्नसक्छ। चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङ, भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र रसियाका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन तिआनजिनमा एकसाथ हासिरहेको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेको छ । सिधा हेर्दा यो तीन नेताबीचको सामान्य र सहज कुराकानीजस्तो देखिन्छ । तर विज्ञहरूको भनाइमा यसको भित्री अर्थ भने धेरै जटिल छ— यसले उनीहरूबीचको प्रतिस्पर्धा र विश्व राजनीतिभित्र बदलिँदै गएको शक्ति सन्तुलनलाई झल्काउँछ । भारतका पूर्वराजदूत गौतम बम्बावालेले सीएनबीसीसँग कुराकानी गर्दै भने, ‘ड्रागन र हात्ती अझै नाचिरहेका छैनन् । उनीहरू कोठाको विपरीत छेउमा बसेर एकअर्कालाई मात्र हेरिरहेका छन् र सम्बन्धका परिणाम के हुने हो भनेर अनुमान गर्न खोजिरहेका छन् । यो सम्बन्धलाई पुनः मार्गमा ल्याउन समय लाग्छ ।’ मुख्य अवरोध स्पष्ट छ । भारत–चीन सीमा विवाद २०२० को झडपपछि अझै समाधान भएको छैन । पाकिस्तानसँग चीनको साझेदारी आर्थिकमात्र नभई सैन्य उपकरण र जासुसी सहकार्यसम्म फैलिएको छ । जुन भारतसँगको सम्बन्धलाई गहिरो बनाउन बाधक बनेको छ । यसै सन्दर्भमा यसपटकको शाङ्घाई सहयोग संगठन (एससीओ) को आकार र महत्त्व बढ्दै छ, तर युरेसिया ग्रुपका जेरेमी चानले भने झैं ठूलो देखिनुले सधैं अर्थपूर्ण हुने चाहिँ होइन । चानले भने, ‘एससीओलाई सामान्यतया सुरक्षा संगठन भनिन्छ, तर यसले वास्तविक सैन्य मामिलामा ध्यान दिएको छैन । युक्रेन वा गाजाजस्ता पछिल्ला विश्वव्यापी संघर्षहरूमा पनि एससीओ प्रायः अनुपस्थित नै रह्यो ।’ बैठकको समय पनि महत्त्वपूर्ण थियो । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भन्सार बढाउँदा र विश्वबजार अस्थिर बनाउँदा चीनले एससीओलाई ग्लोबल साउथतर्फ आफ्नो पहुँचलाई देखाउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ । चानका अनुसार ट्रम्पले शिखर सम्मेलनलाई ‘नयाँ जीवन’ दिएका छन्, जसले चीनलाई वाशिङ्टनभन्दा भरपर्दो कुटनीतिक भागीदारको रूपमा आफैलाई प्रस्तुत गर्ने अवसर दिएको छ । सोमबार ट्रम्पले ट्रूथ सोसलमा लेख्दै भारतले अमेरिकी सामानमा भन्सार शून्य पुर्याउने प्रस्ताव गरेको दाबी गरे । उनले भारतसँगको सम्बन्धलाई ‘एकतर्फी’ भन्दै अमेरिकालाई भारतको सबैभन्दा ठूलो ग्राहक भने । यसैबीच उक्त तस्बिरले अमेरिकी सञ्चारमाध्यममा पनि चासो पाएको छ । द न्यूयोर्क टाइम्सले यसलाई ‘हालै मस्कोले पुनर्जीवित गर्ने आशा व्यक्त गरेको त्रिकोणीय सम्बन्धको हाँसोमय झलक’ भनेर वर्णन गर्दै मोदी–पुटिनबीचको आत्मीयता विशेष गरी एकै गाडीमा यात्रासम्म पुगेको कुरा उल्लेख गर्यो । बहुध्रुवीयता, फरक परिभाषा लगानीकर्ताहरूका लागि द स्टेक्स महत्त्वपूर्ण छ । एससीओमा विश्वको करिब आधा जनसंख्या प्रतिनिधित्व गर्ने अर्थतन्त्रहरू छन् जुन ऊर्जा र व्यापार प्रवाहका लागि केन्द्रमा छन् । भन्सारले आपूर्ति श्रृंखला धम्क्याउँदा र बजारले विभाजनका संकेत खोजिरहँदा यस्ता शिखरसम्मेलनलाई नयाँ गठबन्धनको संकेतका लागि नजिकबाट हेरिन्छ चाहे ठोस परिणाम सीमित किन नहोस् । भारतका लागि तस्बिरको महत्त्व छ । मोदी–सी वार्तालाई अमेरिकालाई दिएको सन्देशको रूपमा व्याख्या गरिएको छ, जसले भारतले वाशिङ्टनसँग सम्बन्ध गहिराउँदै चीन र रसियासँग संवाद खुला राख्ने संकेत गरेको देखिन्छ । तर एससीओको सैन्य परेड बहिष्कार गरेर भारतले सम्बन्ध सुधारको सीमा पनि देखाएको छ । चानका अनुसार भारतले यस अवसरलाई वाशिङ्टनलाई अप्रत्यक्ष सन्देश दिन प्रयोग गरिरहेको छ कि त्यससँग बेइजिङ मात्र होइन, मस्कोसँग पनि रणनीतिक विकल्प छन् । टोकियोबाट सीधा आएका मोदीले बैठक सकेलगत्तै फर्किएको कुरा पनि अमेरिकासँग एशियामा भारतको निरन्तर साझेदारीलाई देखाउँछ । शिखर सम्मेलनको केन्द्रमा ‘बहुध्रुवीयता’ विषयमा बहस थियो । चान भन्छन्, ‘भारत र चीनले बहुध्रुवीयतालाई फरक–फरक ढंगले बुझ्छन् ।’ उनका अनुसार बेइजिङको दृष्टिमा यो अमेरिकी प्रभुत्व घटाएर चीनलाई एशियाको प्रमुख शक्ति बन्ने अवसर दिने प्रणाली हो । तर भारतका लागि बहुध्रुवीयता भनेको प्रभाव धेरै मुलुकमा समान रूपमा बाँडिनु हो । यसैबीच रसियाका लागि एससीओ त्यस्ता थोरै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमध्ये एक हो जहाँ पुटिन बचाउको भूमिकामा छैनन् । यसले पश्चिमी प्रतिबन्धका बाबजुद एशियाली साझेदारहरूसँगको मस्कोको गहिरो सम्बन्धलाई देखाउँछ। एउटै तस्बिरले यी सबै कुरा समेट्छ । हाँसोले मेलमिलाप देखाए पनि वास्तविकता भने धेरै जटिल छ । ‘शीतयुद्ध मानसिकता’ अस्वीकार, चिनियाँ राष्ट्रपति सीको एआईमा सहकार्य गर्न आह्वान भारतको त्रिदेशीय सन्तुलन : शुल्क, तेल र असजिलो हस्तमिलन
सुडानमा पहिरो जाँदा कम्तीमा १ हजारको मृत्यु
काठमाडौं । सुडानको विद्रोही संगठन सुडान लिबरेशन मूभमेन्ट/आर्मीले देशको पश्चिमी क्षेत्रमा पहिरो जाँदा कम्तीमा १ हजार जनाको मृत्यु भएको जनाएको छ । यो घटना पश्चिमी सुडानको मर्रा पर्वतमा पर्ने दुर्गम क्षेत्रमा भएको हो । संगठनका अनुसार लगातार केही दिनसम्म परेको भारी वर्षापछि ३१ अगस्टमा पहिरो गएको हो । यसमा तारासिन गाउँको ठूलो हिस्सा पुरिएको थियो र केवल एक जना मात्र जीवित बच्न सफल भए । संगठनले संयुक्त राष्ट्रसंघ, अन्य क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग मानवीय सहायता उपलब्ध गराउन आग्रह गरेको छ । जहाँ पहिरो गएको छ, त्यो क्षेत्र हाल सूडान लिबरेशन मूभमेन्ट/आर्मीको नियन्त्रणमा छ । यस संगठनले सुडानी सेनासँग मिलेर अर्धसैनिक र्‍यापिड सपोर्ट फोर्सेज (आरएसएफ) विरुद्ध लडाइँ लडिरहेको छ । यस संघर्षका कारण उत्तर दारफुर राज्यका धेरै बासिन्दाले मर्रा पर्वत क्षेत्रमा शरण लिएका थिए । सन् २०२३ अप्रिलमा सुडानी सेना र आरएसएफबीच सुरु भएको गृहयुद्धले देशलाई भोकमरीको संघारमा पुर्याएको छ भने पश्चिमी दारफुर क्षेत्रमा जातीय नरसंहार भएको आरोप लागिरहेको छ । गृहयुद्धमा मारिनेहरूको सङ्ख्या फरक–फरक बताइँदै आएको छ, तर एक अमेरिकी अधिकारीका अनुसार गत वर्ष अनुमान गरिएको थियो कि २०२३ देखि अहिलेसम्म करिब १.५ लाख मानिस मारिएका छन् । त्यस्तै, झण्डै १ करोड २० लाख मानिस आफ्नो घर छोड्न बाध्य भएका छन् ।
‘शीतयुद्ध मानसिकता’ अस्वीकार, चिनियाँ राष्ट्रपति सीको एआईमा सहकार्य गर्न आह्वान
तियानजिन, चीन । चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले सोमबार शाङ्घाई सहयोग संगठन (एससीओ) का सदस्य राष्ट्रहरूलाई कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) क्षेत्रमा सहकार्य गर्न आह्वान गरेका छन् । उनले भनेका छन्, ‘शीतयुद्ध मानसिकता’लाई अस्वीकार गर्नुपर्छ । आजसम्मकै ठूलो भनिएको एससीओ शिखर सम्मेलनमा सी बोलिरहेका थिए, जसमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसहित २० भन्दा बढी विदेशी नेताहरू तियानजिनमा सहभागी भएका थिए। चीनले आफूलाई वैश्विक शान्तिदूतको रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिरहेको बेला बैठक भएको हो । यता अमेरिका–चीनबीचको निरन्तर व्यापारिक तनाव, युक्रेनमा रुसी युद्ध र इजरायल–हमास द्वन्द्वको पृष्ठभूमि छ । सीले चीनले एससीओका अन्य मुलुकहरूमा ८४ अर्ब डलर लगानी गरिसकेको उल्लेख गर्दै बेइजिङको ‘लुबान’ व्यावसायिक शिक्षा कार्यक्रममा १० हजार विद्यार्थीलाई सहभागी गराउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । उनले भने, ‘यस शिखर सम्मेलनले गुणस्तरीय विकास र सहकार्यको नयाँ चरण सुरु गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ ।’ आफ्नो सम्बोधन अघि सीले मोदी र पुटिनसँगै अन्य एससीओ सदस्यहरूसँग समूह तस्बिरमा भाग लिएका थिए । यसै हप्तामा सी र पुटिनबीच द्विपक्षीय भेट हुने अपेक्षा गरिएको छ । पुटिन दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भएको ८० वर्षको अवसरमा बेइजिङमा आयोजना हुने सैनिक परेडमा सहभागी हुन चीनमै बस्ने कार्यक्रम छ । सप्ताहन्तमा सीले कम्तीमा १० जना विदेशी नेताहरूसँग भेट गरेका थिए, जसमा टर्कीका राष्ट्रपति रेचेप तैयप एर्दोगान र क्याम्बोडियाका प्रधानमन्त्री हुन मानेटसमेत छन् । शनिबार उनले मोदीसँग भेट्दा दुबै पक्षले प्रतिस्पर्धी नभई साझेदार बन्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए । भारतको परराष्ट्र मन्त्रालयले भेटपछि विज्ञप्ति जारी गर्दै भन्यो, ‘आपसी सम्मान, आपसी हित र आपसी संवेदनशीलताको आधारमा भारत र चीनबीचको स्थिर सम्बन्ध र सहकार्य दुवै देशका २.८ अर्ब जनताको प्रगति र विकासका लागि अत्यावश्यक छ ।’ यद्यपि एससीओ शिखर सम्मेलनले तत्काल तनाव कम गर्ने ब्रेकथ्रू ल्याउने वा नल्याउने अनिश्चित भए पनि विश्लेषकहरूले भने चीन–भारत सम्बन्ध सुधारले बेइजिङको प्रभाव बलियो बनाउन सक्ने बताएका छन् । ‘भारतसँगको सम्बन्ध सुधार ठूलो कुरा हो । यसले भारतलाई औद्योगिकीकरण र उत्पादन वृद्धि गर्न आवश्यक बौद्धिक सम्पत्तिमा पहुँच दिन्छ,’ जियोम्याक्रो स्ट्राटेजी बीसीए एसेसका प्रमुख रणनीतिकार मार्को पापिकले इमेलमार्फत भने । ‘तर दीर्घकालीन रूपमा अमेरिकाले चीनलाई समस्या सृजकको रूपमा चित्रित गर्ने प्रचार युद्ध हार्दै गएको छ । यसले बहुध्रुवीय विश्वलाई अझ मजबुत बनाइरहेको छ,’ उनले थपे । ‘चीनले आर्थिक सहकार्य र शान्तिका लागि ‘पहल’ लिएको छ,’ सेन्टर फर चाइना एण्ड ग्लोबलाइजेशनका संस्थापक तथा अध्यक्ष हेन्री हुयाओ वाङले भने । उनले चीन–भारत सम्बन्ध पुनःस्थापना गर्ने प्रयासको प्रशंसा गर्दै भारत–पाकिस्तानले पनि त्यस्तै गर्नुपर्ने बताए । ‘अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प धेरै शान्ति ल्याउने प्रयासमा छन्, तर चीनको सहयोग भए हामीले पनि त्यस्तै गर्न सक्छौं,’ वाङले सोमबार सीएनबीसीको द चाइना कननेक्शन कार्यक्रममा भने। ‘चीनले रुससँगको राम्रो सम्बन्धको फाइदा उठाएर युक्रेन युद्धबारे सम्झौता गराउन सहयोग गर्न सक्छ,’ उनले थपे । साथै एससीओ वा चीन–भारत जस्ता सदस्यहरूले सुरक्षा ग्यारेन्टरको भूमिका खेल्न सक्ने उनले जोड दिए । एससीओ शिखर सम्मेलनले चीनलाई धेरै देशहरूसँग सम्बन्ध सुधार्ने बाटो खोल्न सक्ने सम्भावना रहेको पापिकले बताए । दुई दिने बैठकको अन्त्यमा संयुक्त विज्ञप्ति जारी हुने अपेक्षा गरिएको छ । चीनका शीर्ष कूटनीतिज्ञ वाङ यीले सोमबार बेलुकी पत्रकार सम्मेलन गर्ने कार्यक्रम छ । भारतको त्रिदेशीय सन्तुलन : शुल्क, तेल र असजिलो हस्तमिलन
