विशेष

काठमाडौं । कटिया तराईको चर्चित परिकार हो । माटोको भाँडामा खसीको मासु र मसला मिसाएर आगोको रापमा यो परिकार बनाइन्छ । विशेषगरी रौतहट क्षेत्रमा यो परिकार धेरै प्रचलित छ । कटिया अब रौतहट वा तराई क्षेत्रमा मात्र सिमित रहेन । कटियाका पारखीहरूलाई लक्षित गर्दै तीनकुनेस्थित गैरीगाउँमा लेकाली किचन एण्ड कटिया हाउस खुलेको छ । मधुुसुदन ढकाल, राज अर्याल, केशब चौलागा“ई लगायत ५ जना यसका सञ्चालक हुन् । संचालक अर्यालका अनुसार लेकाली किचन पूर्ण सञ्चालनमा आइसक्दा १ करोड रुपैयाँ लगानी नाघिसकेको छ । लेकाली किचनको मेनुमा उपलब्ध परिकारहरू मध्ये सबैभन्दा बढी अर्डर हुनेमा पर्छ, कटिया । यसको स्वाद चाख्न काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न स्थानबाट पारखीहरु ओइरिन्छन् । यो बनाउने बिधि नै फरक छ । सेफ दीपक तामाङका अनुसार माटोको भा“डाभित्र मटन, त्यसमा मरिच, नुन, लसुनको मसाला र तेल मिसाएर एक घण्टा आगोमा सेकेपछि यो परिकार तयार हुन्छ । ‘तराईको आइटम हिमाल र पहाडका बासिन्दाले रुचाउँछन् कि रुचाउँदैनन् भन्ने चिन्ता थियो, तर, यतिबेला ग्राहकहरूको रेस्पोन्स भने राम्रो छ,’ सञ्चालकमध्येका एक राजले सुनाए । लेकाली किचेनको कटिया अन्यत्रको भन्दा विशेष छ । यहाँ रौतहटबाटै झिकाइएका अनुभबी कुकले नै कटिया बनाउँछन् । अनुभबी कुकले बनाउँदा त्यसको खास स्वाद आउने नै भयो । यसरी खोलियो लेकाली किचन राज अर्याल र मधुसुदन ढकाल कलेजमा स“गै पढ्ने साथी हुन् । कुनै बेला काठमाडौंको प्रदर्शनीमार्गमा रहेको रत्नराज्य लक्ष्मी (आरआर) क्याम्पसमा उनीहरुसँगै पढ्थे । केही नयाँ व्यापार थाल्नुपर्छ भन्ने इच्छा दुबैको मनमा थियो । तर, समयले उनीहरुलाई बेग्ला–बेग्लै ठाउ पु¥याइसकेको थियो । सफ्टटेक फाउन्डेसनबाट आईटीमा प्रोफेश्नल कोर्ष गरेपछि सैनामैना ११ रुपन्देहीका राज आफनै ठाउ फर्किए । बुटवलमा उनले आइटी कम्पनी चलाएर बसे । यता ककनी, नुवाकोटका मधुसुदन ढकाल भने केही वर्ष मिडिया चलाएर बसे । त्यसपछि रेस्टुराँ क्षेत्रमा हात हाले । राज र मधुसुदन रेस्टुराँ क्षेत्रमै प्रवेश गर्न चाहे । तर, त्यसका लागि लगानी जुटाउन र अन्य तयारी गर्न एक वर्ष लाग्यो । यी दुई युवाको बिजनेश प्लानमा तीन जना अन्य व्यक्ति पनि मिसिए । आर्थिक रुपमा सहायता मिलेपछि रेस्टुरा“खोल्ने योजना अघि बढ्यो । मधुसुदन रेस्टुराँको मेनुमा केही नयाँ कुरा थप्न चाहन्थे, जसले गर्दा उपभोक्ता तान्न सकियोस् । राज र मधुसुदन दुबै जना दाङदेखि रौतहटको यात्रामा निस्किए । आफूले खोल्न चाहेको रेस्टुराँमा स्थानीय मौलिक स्वादलाई पस्किनु उनीहरूको उद्देश्य थियो । दाङमा उनीहरूले घोंगी चाखे । रौतहट पुगेपछि स्थानीय परिकार कटिया चाखेपछि त त्यसको स्वाद जिब्रोमै झुन्डियो । काठमाडौंमा ग्राहकहरुलाई यसको स्वाद चखाउने सोच त्यही बेला बनिसकेको थियो । कुकस“गको सम्बन्ध त्यहि बेला बिस्तार गरे । काठमाडौं उपत्यकाभित्र रेस्टुराँका लागि ठाउँ पाउँन मुस्किल भयो । राज र मधुसुदनले मोटरसाइकलमा ६ महिना धाउँदा पनि स्पेश नै फेला पार्न सकेनन् । बल्ल–बल्ल तीनकुनेको गैरीगाउँमा एउटा घर भेटिएपछि उनीहरु ढुक्क भए । २०७६ बैशाखबाट लेकाली किचन एण्ड कटिया हाउस सञ्चालनमा आयो । सुरुवातमा १८ जना स्टाफ थिए । रौतटबाटै स्पेशल कटिया बनाउँनकै लागि कुक झिकाईयो । चुनौतिहरु पनि उत्तिकै थिए । नयाँ रेस्टुराँ भएकाले खाना कसरी बनाउने ? सर्भिस कसरी दिने, ग्राहकहरुलाई सन्तुष्ट कसरी पार्ने भन्ने चुनौतिहरू थिए । लेकाली किचनको मेनु नौलो र विशेष परिकार भएकाले होला कटिया अत्यन्तै रुचाइयो । लेकाली किचनको मेनुमा दैनिक ५०/६० वटा कटिया अर्डर हुन थाल्यो । लेकाली किचनमा कटिया बाहेक अन्य मौलिक स्वादहरु पनि चाख्न सकिन्छ । रेस्टुराँको मेनुमा थपिएका छन्, कालिजका बिभिन्न आइटम (सुप, फ्राइ), लुँइचे कुखुरा, बधिया कुखुरा, च्याङ्ग्राको सुकुटी र पक्कु, लोकल चिकेनका परिकार, हाँसको छोयला, घोंगी र गँगटाका परिकार । सकभर अन्य रेस्टुराँमा पाइने परिकारभन्दा नौलो स्वाद चखाउँन सञ्चालक मधुसुदन सधैँ चनाखो छन् । राजधानीमा एकै रेस्टुराँमा थरीथरीका मौलिक स्वादको मजा लिन पाइदैन । आफूले त्यो ग्याप पूरा गर्ने उनले बताए । ‘हामीकहाँ कोदो र फाँपरको ढिंडो, मार्सी चामल, जेठा बुढाको भात पनि पाईन्छ, हरेक महिना नौलो स्वाद पस्किने हाम्रो प्रयास हो,’ उनले भने । लेकाली किचेनले आफ्नै रेस्टुराँको छतमा कालिज, लोकल कुखुरा, लुँइचे कुखुरा पालेको छ । ग्राहकको रोजाई अनुसार ताजा मासु उपलब्ध गराउ“छ । यसले गर्दा मासुकै लागि बजार जानु पर्ने बाध्यता हटेको छ । घोंगी मुसहर जातिको सबैभन्दा प्रिय परिकार हो । पोखरी, खोला, खोल्सामा पानीमुनि घोंगी पाइन्छ । तराई क्षेत्रमा कतिपयले यसलाई जिविकोपार्जनको माध्यम बनाउ“दै आएका छन् । लेकाली किचनले घोंगीको स्वाद पनि चखाउँदै आएको छ । कोरोनापछि लयमा फर्किदै लेकाली किचेनको व्यापार कोरोनापछि लयमा फर्किदै छ । अचेल यस रेस्टुराँमा दैनिकजसो ग्राहकहरूको बाक्लो उपस्थिति हुन्छ । एकै पटक यहाँ २ सय जना बस्न सक्ने क्षमता रहेको सञ्चालक राज बताउँछन् । बाल्कोनीमा मौलिकता झल्किने बस्तुहरु सजाइएका छन् । मिटिङ हल, बाल्कोनी र अन्य कोठाहरुमा पनि आकर्षक पेन्टिङले भित्ताहरु रंग्याइएका छन् । लेकाली किचनमा अहिले २२ जना स्टाफ छन् । सिंगो घर भाडामा लिएको रेस्टुरा“ले मासिक डेढ लाख रुपैयाँ भाडा तिर्छ । दैनिक कारोबार कति हुन्छ ? ‘सन्तोषजनक छ,’ सञ्चालक मध्येका एक राजले भने । रेस्टुराँले कोरोना महामारीपछि लकडाउनमा ६ महिनासम्म स्टाफहरुलाई खान, बस्नको प्रबन्ध ग¥यो । घर फर्किएका ८ जना स्टाफ काममा फेरि फर्किएनन् । यतिबेला लेकाली किचेनले अर्काे नयाँ शाखा खोल्ने तयारी गरिरहेको छ । लकडाउनमा भएको क्षति कहिलेसम्म रिकभर हुन्छ होला ? ‘सायद बैशाखसम्म,’ मधुसुदनले अनुमान गरे । लकडाउन र त्यसको असरले लेकाली किचेनको टिम आत्तिएको छैन ।

कोभिड महामारीपछि विश्व अर्थतन्त्र संकटमा छ । नेपालको अर्थतन्त्र पनि संकटमा छ । धेरै साना तथा मझ्यौला व्यवसायी चल्दै आएको व्यवसाय बन्द गर्न बाध्य भएका छन् । ठूलो लगानीमा सञ्चालित व्यवसायहरु पनि सदाको लागि बन्द भएको वा बन्द हुने क्रममा रहेको समाचारहरु प्रकाशित भईरहेका छन् । १९ प्रतिशतमा झरेको गरिवी ३२ प्रतिशत भन्दा माथि पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ । प्रतिकूलताको बाबजुत धेरै नेपालीहरुले नविन सोचका साथ वा नयाँ तरिकाबाट व्यवसाय अगाडि बढाएका छन् । उनीहरु कोभिड महामारीपछि आफ्नो विजनेश रिकभरी प्लानमा जुटेका छन् । तर सबैको योजना एकै खालको हुँदैन । अबको प्रयासहरु खर्च कटौतिमा केन्द्रीत हुनेछन् । प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिनेछन् । व्यापार प्रवद्र्धनका लागि नयाँ शैली अपनाउने छन् । त्यसका विधि सबैका फरक फरक हुन्छन् । कोभिड महामारीको कारण संकटमा परेका व्यवसाय उत्थानको लागि निजी क्षेत्रले, नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघले थोरै माग गरेको थियो । सहुलित कर्जा, पुर्नकर्जा, कर्जाको पुर्नतालिका, व्याज पुनारावलोकन र सरकारी खर्च वृद्धिको माग हामीले गरेका हौ । तर सरकारको तर्फबाट कुनै पनि काम भएन । सरकारी खर्च वृद्धि पनि भएन । सरकारले खर्च बढाएको भए सर्वधारणको हातमा पैसा पथ्र्यो । उपभोग बढ्थ्यो । त्यसले उत्पादन, व्यापार, रोजगारी वृद्धि, राजश्व वृद्धि लगायत अर्थतन्त्रका सबै पक्षलाई गतिशिल बनाउने थियो । कर्जाको व्याज पुनाराबलोकन पनि भएन । सहुलितपूर्ण कर्जाको लागि सरकारले जुन कोषको घोषणा बजेटमा गर्यो, मौद्रिक नीतिमा विस्तारित भएर आयो तर ७ महिनापछि बल्ल कार्यविधि बनेको छ । केही दिनअघि मात्र गभर्नरले बोल्नु भयो ‘अब छिट्टै कार्यान्वयन हुन्छ ।’ जब कुनै रोग लागेको विरामी समयमा उपचार नपाएर, औषधि नपाएर लुलो, लंगडो, अशक्त वा दीर्घकालिन रोगी बनिसक्छ, त्यसपछि औषधि खुवाएर के अर्थ ? अहिले सरकारी नीति र त्यसको कार्यान्वयन अवस्था विरामीलाई समय घर्केपछिको उपचार गरे जस्तै भएको छ । कर्जाको पुर्नतालिकी करण गर्ने भनेर मौद्रिक नीतिमा घोषणा भएको छ । व्यवसायीको प्रकृति हेरी ६ महिनादेखि २ वर्ष समय थप गर्ने भनियो । तर व्यवहारमा लागू भएको छैन । बैंकहरुले कर्जा नतिरेको भनेर लिलामीको सूचना प्रकाशित गरिरहेका छन् । कालोसूचिमा राख्ने काम जारी राखेका छन् । ऋणीलाई फोन गरेर थर्काउने, धम्क्याउने काम बैंकहरुले गरिरहेका छन् । व्यवसायिक अभ्यासमा परिवर्तन कोभिडपछि व्यवसायिक अभ्यासमा धेरै परिवर्तन भएका छन् । प्रविधिको प्रयोगले व्यवसाय सञ्चालन लागत १५ देखि २० प्रतिशत बचत भएको छ भने समयको पनि बचत भएको छ । भौतिक उपस्थितिको सट्टा हामी भर्च्यूअल उपस्थितिमा अव्यस्त हुँदै गएका छौं । हाम्रा बैठकहरु, कम्पनीको साधारणसभाहरु, कर्मचारीलाई दिने तालिमहरु भर्च्यूअली हुन थालेका छन् । कम्पनीको हेडअफिस र कारखानाबीचको प्राविधिक कनेक्सनले उत्पादन तथा बिक्री वितरणमा अनुगमन गर्न सजिलो भएको छ । विजनेश प्रोसेसमा प्रविधिको प्रयोग धेरै छ । कारोबारमा पनि प्रविधिको प्रयोग बढेको छ । प्रविधिको प्रयोगले व्यवसाय सञ्चालन लागत १५ देखि २० प्रतिशत बचत भएको छ भने समयको पनि बचत भएको छ । भौतिक उपस्थितिको सट्टा हामी भर्च्यूअल उपस्थितिमा अव्यस्त हुँदै गएका छौं । हाम्रा बैठकहरु, कम्पनीको साधारणसभाहरु, कर्मचारीलाई दिने तालिमहरु भर्च्यूअली हुन थालेका छन् । कम्पनीको हेडअफिस र कारखानाबीचको प्राविधिक कनेक्सनले उत्पादन तथा बिक्री वितरणमा अनुगमन गर्न सजिलो भएको छ । विजनेश प्रोसेसमा प्रविधिको प्रयोग धेरै छ । कारोबारमा पनि प्रविधिको प्रयोग बढेको छ । उत्पादित बस्तुहरुको बजारीकरण गर्ने, उपभोक्ता सामु प्रर्दशन गर्ने, त्यसको गुणस्तर र मूल्यबारे उपभोक्तालाई जानकारी दिने शैलीमा परिवर्तन भएको छ । ठूला र महँगो शो रुमको सट्टामा भच्र्यूअल शोकेसिङ गर्ने अभ्यास शुरु भएको छ । यसले पनि उपभोक्ताको समय बचत गरेको छ । उत्पादन तथा बजार प्रवद्र्धनको लागत पनि कम हुँदै गएको छ । कोभिडपछि ठमेलका सटरहरु खाली भएका छन् । भाडा सस्तो भएको छ । तर सधैं यस्तो हुन्छ भन्ने हुन्न । माग र आपूर्तिले नै भाडाको दर पनि तय हुँदै जानेछ । कोभिडअघि पनि पछि पनि जमिनको मामिलामा नेपालमा ठूलो समस्या छ । उद्योगको लागि जग्गा उपलब्धता नहुने एउटा समस्या छ भने जग्गा पाइयो भने पनि किन्न त्यसको मूल्य उच्च छ । भूउपयोग नीति बनाउन र औद्योगिक क्षेत्र, आवास क्षेत्र, कृषि क्षेत्र, बन क्षेत्र भनेर छुट्याउन हामीले बारम्बार माग गर्दै आएका छौं । त्यसो भएमा जमिनको वर्गअनुसार त्यसको लागत पनि तय हुने थियो । त्यसले उत्पादन लागत कम गर्न मद्दत गर्नेथियो । कोभिडपछि जनशक्ति व्यवस्थापन र परिचालनमा पनि परिवर्तन भईरहेको छ । जनशक्तिको भौतिक उपस्थिति गौण बन्दै गएको छ । अब नतिजामुखी कामको खोजी भएको छ । यसले एकातिर भैरहेको काममा कम जनशक्ति आवश्यक हुने देखिएको छ भने फेरी अर्कोतिर नविन प्रविधि विकास र प्रयोगमा नयाँ जनशक्तिको खाँचो भएको छ । रोजगारी सिर्जनाको लागि सरकारले उद्यमीलाई प्रोत्साहित गर्ने नीतिको खाँचो छ । व्यवसायीलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्ने संस्कारको विकास हुन जरुरी छ । व्यवसायीले आफू सुकिला मुकिला बन्नको लागि मात्र व्यवसाय गरिरहेका छन् भन्ने भ्रम हटाउनुपर्छ । व्यवसायीले समाजको आवश्यकता परिपूर्ति गर्न बस्तु तथा सेवा उत्पादन गरिरहेका छन्, रोजगारी सिर्जना गरेका छन्, सरकारलाई राजश्व तिरेका छन्, करदाताको पैसाबाट मुलुक चलेको भन्ने ज्ञान सबैमा हुनुपर्यो । अर्थतन्त्रलाई गतिशिल बनाउन उद्यमीको योगदान कति छ भन्ने तथ्यलाई ध्यान दिएर उनीहरुलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्ने संस्कारको विकास जरुरी छ । नेपालको व्यवसायिक जगत पुर्नजागृत हुन, पुरानै लयमा फर्कन अझै केही महिना लाग्छ । पहिला पनि नेपालमा व्यवसायिक वातावरण राम्रो थिएन । अहिले पनि राम्रो छैन । शसस्त्र द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता, लोडसेडिङ, बन्द हड्तालकै बीच नेपालीहरु लड्दै, पढ्दै, उठ्दै आएका हुन् । अहिले पनि कोभिडले व्यवसायीहरु नराम्ररी धसिएका छन्, भासिएका छन् । धेरै साना तथा मझ्यौला व्यवसायी बन्द भएका छन् । अन्नपूर्ण होटल जस्तो पुरानो संस्थाले व्यवसाय बन्दको घोषणा गरेको छ । यसको अर्थ सबै व्यवसायीले हार मानेका छन् भन्ने पनि होइन । प्रतिस्पर्धाको क्रममा कोही प्रतिकूलताको बीचमा पनि अगाडि, कोहि पछाडि पर्छन । तर नेपाली व्यवसायीमा ठूलो साहास छ । जति कठिनाई भएपनि आफूलाई कसरी अगाडि लैजाने भनेर विजनेश रिकभरको प्लान बनाईरहेका छन् । (श्रेष्ठ नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका उपाध्यक्ष हुन्)

झण्डै दुईतिहाई मतसहित प्रधानमन्त्री पदमा आशिन केपी ओलीले हठात संसद विघटन गरेर अहिलेको राजनीतिक प्रणालीमाथि नै प्रश्नचिन्ह खडा हुने परिस्थिति सिर्जना गरिदिएका छन् । मनमौजी रुपमा सरकार चलाएको आरोप पार्टीभित्रैबाट लागेर प्रधानमन्त्री र सत्तारुढ नेकपाको अध्यक्ष पदमध्ये एउटा छोड्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएपछि प्रधानमन्त्री ओलीले संसद विघटन गर्ने अलोकप्रिय र गैरसंबैधानिक कदम चालेका छन् । प्रधानमन्त्री ओलीको यो कदम सत्तारुढ नेकपाका आफू विरोधी खेमालाई देखाउन र तह लगाउनको लागि मात्रै हो । आफै अध्यक्ष भएको पार्टीको आन्तरिक झगडा मिलाउन नसकेको कारण संसद विघटन गर्ने अप्रिय निर्णय लिुनअघि प्रधानमन्त्री ओलीले अहिलेको राजनीतिक प्रणाली र संवैधानिक व्यवस्थाको ख्याल गर्नुपर्ने थियो, जुन हुन सकेन । राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले पनि प्रधानमन्त्रीबाट आएको संसद विघटनको प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्नुअघि सर्वपक्षीय राजनीतिक परामर्श गरेको भए केही विग्रने थिएन, बरु सप्रने थियो । तर, प्रधानमन्त्री ओलीका हरेक राजनीतिक कदममा साथ दिइरहेकी राष्ट्रपति भण्डारीले यो पटक पनि प्रधानमन्त्री ओलीलाई सहज सहयोग गरेर संविधानको रक्षाका लागि पहल कदमी लिएको देखिएन । संविधानसभाबाट संविधान बनाउने २००७ सालदेखिको सपना पूरा भएर आएको पहिलो जननिर्वाचित सरकारलाई प्रधानमन्त्री ओलीले नै संविधानले दिएको समयसम्म काम गर्न रोके । वर्षमा २ चोटीसम्म सरकार परिवर्तन हुने र राजनीतिक अस्थिरताकै कारण विकास हुन सकेन भनेर राजनीतिक स्थीरताको लागि गरिएको संवैधानिक व्यवस्था पनि प्रधानमन्त्री ओलीले लत्याए । प्रधानमन्त्री ओलीले संसद विघटन गरेको कार्य कति संवैधानिक छ भनेर न्यायिक परीक्षण हुने नै छ । राजनीतिक रुपमा पनि यसले तरंग ल्याएको छ । जनताले उनको यो दकम कसरी लिएका छन् भन्ने कुरा आगामी निर्वाचनमा प्रकट होला पनि । राजनीतिक स्थीरता प्राप्त भएमा आर्थिक विकास हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यतामा पनि चोट पुगेको छ । प्रधानमन्त्री ओलीको यो असंवैधानिक र जनताको विश्वासमाथिको यो घात अक्षम्य गल्ती हो ।