विशेष

काठमाडौं । मान्छे राजनीतिमा किन लाग्छ ? मेयर, सांसद, मन्त्री बन्न वा प्रधानमन्त्री बन्न ? झट्ट बुझ्दा सबैलाई त्यस्तै लाग्छ । किनकी जुनसुकै पार्टीमा लागेको भएपनि धेरै मानिसहरूको प्रतिस्पर्धा तिनै पदहरूको पछि हुन्छ । तर, साढे चार दशकदेखि अनवरतरूपमा राजनीतिमा सक्रिय भएर पनि अपवाद जस्तै पहिचान बनाउन सफल राजनीतिज्ञ हुन् विष्णु रिमाल । उनले त्यो पद चाहेका भए नपाउने पनि होइनन् । तर, उनले पदभन्दा परिश्रमलाई सर्वोपरि ठाने । अहिले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी एमालेको केन्द्रीय सचिवको भूमिकामा रहेका रिमाल एउटा सफल योजनाकार, सल्लाहकार र ‘किङ मेकर’को भूमिकामा छन् भन्दा अत्युक्ति नहोला । त्योभन्दा बढी उनी पार्टीभित्रका एक अब्बल व्यवस्थापक हुन् । किनकी उनले विशाल संगठनात्मक अभ्यास गर्दै आएको पार्टी एमालेमा रहेर ०४६ सालदेखि व्यवस्थापक, सृजनशील सल्लाहकार र योजनाकारको भूमिका नर्वाह गर्दै आए । तर, यो अवधिमा उनी संविधान लेख्ने प्रकृयामा एकपटक संविधान सभाको सदस्य बाहेक सांसद/मन्त्रीको जिम्मेवारी लिएनन् । तर, पार्टीभित्र एक बलियो संरचना निर्माण गर्न उनी हरबखत लागिरहे । आफ्नै सुझबुझबाट वि.सं २०३५ सालदेखि तत्कालीन मालेमा जोडिएका नेता रिमाल वि.सं २०४५ सालदेखि एमालेको शिर्ष नेतृत्व स्व.मदन भण्डारी, माधवकुमार नेपाल हुँदै केपी शर्मा ओलीसम्म नजिक रहेर काम गरे । वि.सं २०४४ सालदेखि मदन भण्डारीसँग काम गरेपनि २०४६ सालपछि मात्रै अलि बाक्लो र विशेषरूपमा जाोडिएर काम गर्ने अवसर पाएको उनी सुनाउँछन् । ‘मेरो डेरामा उहाँ (मदन भण्डारी) आइरहनुहुन्थ्यो, म पनि उहाँको घरमा गइरहन्थें, त्यसपछि पार्टीको नेतृत्व गरेका माधव नेपाल, झलनाथ खनाल र अहिले नेतृत्व गरिरहेका केपी शर्मा ओलीसँग पनि नजिकसँग रहेर काम गरेँ,’ उनी भन्छन्, ‘मैले नेतृत्वले विश्वास गर्ने किसिमले काम गर्छु, जे गर्छु, सतप्रतिशत परिणाम दिन्छु ।’ पार्टी नेतृत्वको नजिक मात्रै नभएर संगठित रूपमा तल्लो समितिदेखि निरन्तर रूपमा पार्टीको केन्द्रीय समितिको महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहेर उनले काम गरिरहेका छन् । उनका अनुसार जिफन्टको नेतृत्व बाहेक पार्टीको सामाजिक विभागमा मात्रै उनले १० वर्ष र विदेश विभागमा १० वर्ष काम गरे । उनले आफूले पाएको जिम्मेवारी बढी सृजनशील भएर पुरा गर्ने बताउँछन् । केपी ओली प्रधानमन्त्री हुँदा रिमाल राजनीतिक सल्लाहकार थिए । ओलीले पार्टीमा सबैभन्दा बढी विश्वास गरेकै कारण उनी सल्लाहकार बन्न सफल भए । त्यसलाई उनी आफ्नो सफलताको रूपमा लिन्छन् । पार्टीका हजारौं नेता र लाखौं कार्यकर्ताकाबीच ओलीले रिमाललाई छनोट गर्नुमा उनको खुबी र क्षमताको कारण नै हो । प्रधानमन्त्रीको सल्लाहकार बनेपछि आफूलाई थप परिस्कुत र निखारता ल्याउन मद्दत पुगेको रिमाल बताउँछन् । ‘मन्त्रिपरिषदमा के एजेन्डा जाँदैछ भन्ने विषय मलाई थाहा हुन्थ्यो, मैले कुन विषयलाई लिने र कुनलाई नलिने भन्ने सल्लाह पनि दिन्थेँ, सल्लाह बमोजिम उहाँले बैठकमा प्रस्तुत गर्नुहन्थ्यो,’ उनी भन्छन्, ‘मैले ओलीलाई आलोचित बनाउने काम गरिनँ, बरू मेरो कामले पार्टी र देशलाई धेरै सहयोग पुगेको मेरो विश्वास छ ।’ ओली प्रधानमन्त्री हुँदा प्रधानमन्त्री र मन्त्रीबीचमा र मन्त्री र सचिव बीचमा कार्यसम्पादन मूल्यांकन सुरु गरिएको थियो । त्यो विषयको उठान उनै रिमालले गरेका हुन् । ‘एउटा सानो कम्पनीमा त तपाईंले टीओआर दिनुहुन्छ, आवधिक मूल्यांकन गर्नु हुन्छ, परिणाम आएपछि तलब बढाउने कि निकाल्ने भन्ने विषय आउँछ, प्रधानमन्त्री पनि राज्यको सीईओ हो, मन्त्री भनेको सीईओ मातहतका कार्यकारी हुन्, ती कार्यकारीको काम भाषण गर्ने र रिबन काट्ने मात्रै काम भयो भने देश बन्दैन,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसैले पनि टीओआर आवश्यक थियो ।’ हेडक्वाटरका प्यारा नेकपा एमाले पार्टीभित्रको व्यवस्थापन र पार्टीको प्रचारप्रसारमा सधैं पर्दा पछाडि रहेर परिश्रम गर्न विष्णु रुचाउँछन् । प्रदेश र संसदीय निर्वाचनताका भएको चुनावी प्रचारप्रसारमा उनको भुमिका महत्वपूर्ण रह्यो । त्यो अभियानको नेतृत्व उनै रिमालले गरेका थिए । प्रचारप्रसारको समयमा नयाँ रूप र नयाँपन दिन उनले धेरै मिहिनेत गर्नु प¥यो । त्यसले पनि पार्टीलाई एक किसिमको सफलता मिलेको उनको बुझाइ छ । उनी हेडक्वाटरको विश्वासिलो पात्रका रूपमा रहनुमा उनको सिर्जनशीलता पनि हो । पार्टी सामूहिक संस्कार र अभ्यासबाट अगाडि बढ्ने भएपनि पार्टीको केन्द्रीय व्यवस्थापन र प्रचारमा उनको विशेष भूमिका देखिन्छ । नेतृत्व सफल बनाउन र चुनावमा पार्टीलाई थप स्थापित गर्न उनले प्रशंसनीय काम गर्दै आएका छन् । ‘मैले पाएको जिम्मेवारी सकेसम्म सृर्जनशील बनाउने प्रयास गर्छु, धेरै समय त्यो विषयमा अध्ययन गर्छु, आफूले काम गर्ने तौरतरिका बताउँदै उनी भन्छन्, ‘आफ्नो तर्फबाट सतप्रतिशत दिएपछि नेतृत्व पनि सफल, पार्टीले पनि एउटा उचाइ प्राप्त गर्छ ।’ ‘काम गर्दा अरुभन्दा फरक हुनुपर्छ, मालेमा हुँदा पनि धेरै सृजनात्मक काम भएका छन्, त्यतिखेरका प्रकाशनको लेआउट र अक्षरहरू अहिले पनि आकर्षक देखिन्छन्, अहिले पनि पार्टीको प्रचारप्रसार सामग्री तयार गर्नका लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छु, चुनावी पोस्टर हेर्नुभयो भने अरूको भन्दा पृथक हुन्छ, सबैले मन पराउनु हुन्छ,’ उनले भने । पार्टीले दिएको जिम्मेवारी सृर्जनात्मक ढंगले पूरा गर्ने क्षमता प्रदर्शन गरेकाले पनि निरन्तर हेडक्वाटरको विश्वासमा रहन पुगेको उनी बताउँछन् । ‘मदन भण्डारी महासचिव हुँदा सिराहामा गरेको चौथो महाधिवेशनमा म फुच्चे केटो थिएँ, त्यतिखेर पनि मलाई व्यवस्थापनको जिम्मेवारी दिइएको थियो, त्यो महाधिवेशनदेखि दशौं महाधिवेशनको व्यवस्थापनमा म जोडिँदै आएको छु, मेरो ट्रयाक त्यो हिसाबले विकास हुँदै गयो, नेतृत्वले प्रश्न उठाउने काम मैले अहिलेसम्म गरेको छैन,’ उनी भन्छन् । उनी आफूले नेतृत्वलाई विश्वास दिलाउन सक्दा सधैं नेतृत्वसँगै जोडिएको बताउँछन् । उनले पार्टीलाई पनि धेरै समय दिन्छन् । देखेका खराबी सुधार गर्दै लैजाँदा आफू पनि नेता बनेको उनको अनुभव छ । एक दशकसम्म पार्टीको सदस्यता समेत नलिइकन काम गरेका रिमालले वि.सं २०४४ सालमा मात्रै पार्टीको सदस्यता लिएका हुन् । रिमाल पढेलेखेको मान्छे । पत्रपत्रिकामा आएका विभिन्न अंग्रेजी कन्टेन्टहरूलाई उनले नेपालीकरण गरेर नेताहरूलाई बुझाउने काम पनि गरे । ‘अहिले पो इन्टरनेट छ, त्यो बेला पत्रिका नै पढ्ने हो, पत्रिका पनि किन्न सक्ने अवस्था थिएन, ब्रिटिस पुस्तकालय र अमेरिकन पुस्तकालयमा पढ्न जानुपथ्र्याे’, उनी विगत स्मरण गर्दै भन्छन्, ‘त्यहाँ अंग्रेजीमा पढेको कुरा नेताहरूलाई नेपालीमा बुझाउनु पथ्र्यो ।’ त्यसले पनि नेतृत्वसँग उनको सम्बन्ध थप प्रगाढ बन्दै गएको उनी सुनाउँछन् । उनको राजनीतिक जीवनको सुुरुवात भने २०३५ सालबाट भएको हो । उनी आफ्नो सामूहिक विचार शैलीका कारण कम्युनिष्ट पार्टीमा लागेको र जोडिँदै जाँदा नेता बन्ने स्थितिमा आइपुगेको बताउँछन् । उनी एउटा व्यवस्थापकले व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागेर संस्था र संगठनको हितमा काम गर्नु पर्ने बताउँछन् । ‘जब व्यवस्थापकले व्यक्तिगत स्वार्थ हेर्छ, उसलाई नेतृत्वले पनि विश्वास गर्दैन, ऊ असफल हुन्छ, त्यसले गर्दा उनको भविश्य नै डामाडोल हुन्छ । तर, जब संस्थालाई सर्वोपरि ठानेर काम गरिन्छ, उप्रतिको विश्वास संगठनको सबैले गर्छन्,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसपछि व्यवस्थापकले एक किसिमको उचाइ प्राप्त गर्छ ।’ विष्णुको रूम नेताको ‘सेल्टर’ नेता रिमाल एक अब्बल व्यवस्थापक मात्रै होइनन्, एक विश्वासिला क्याडर पनि हुन् । नेताहरूको उनीप्रतिको विश्वास उनले पार्टीमा लागेदेखि निराश हुन दिएका छैनन् । काठमाडौंमा रहेर इन्जिनियरिङ पढ्दै गर्दा सुरुमा उनको कोठालाई माक्र्सवादी पार्टीका नेताहरूले सुरक्षित ‘सेल्टर’को रूपमा प्रयोग गरे । त्यतिबेला उनलाई अर्धभूमिगत भूमिका निर्वाह गर्न नेतृत्वले आग्रह ग¥यो । वि.सं २०३५ सालदेखि ०४६ सालसम्म रिमालका कोठा पार्टीको नेतृत्वको लागि सेल्टरको रुपमा प्रयोग भए । ‘मलाई धेरै खुला नहुन र मेरो कोठालाई सेल्टरको रूपमा प्रयोग गर्न थालियो, नेताहरूको लागि मेरो कोठा सुरक्षित भयो, त्यो बेला मैले जहाँ–जहाँ कोठा सारेँ, त्यो कोठा पार्टीका नेताहरूको सेल्टर बन्यो,’ उनले विगत सम्झिँदै भने । इन्जिनियरिङ पढेको र प्राविधिकरूपमा पनि क्षमतावान भएकाले सूचना आदान प्रदान र विश्लेषणको लागि पनि नेतृत्वले रिमाललाई रोज्न थाल्यो । अंग्रेजी पत्रिकाहरू पढ्ने र त्यसको विश्लेषण गर्ने काम उनले त्यतिबेला पनि गर्थे । त्यसैले पनि नेताहरूको पहिलो रोजाइ उनी नै बने । पञ्चायतमा कम्युनिष्ट वा काँग्रेसमा जोडिएका धेरै राजनीतिकर्मी भूमिगत हुने चलन थियो । तर, रिमाल भने बाबुआमाको एक्लो छोरा भएकाले भूमिगत हुन तयार भएनन् । ‘म घरको एक्लो छोरा, बुबाआमा स्वस्थ हुनुहुन्थेन, त्यसैले पनि अर्धभूमिगत रहेर काम गरेँ, नेताहरूबीचको कुरा आदान प्रदान गर्ने काम पनि गरेँ,’ उनले भने । ट्रेड युनियनमा काम गर्ने विषय पनि तत्कालीन समयमा जोखिमपूर्ण नै हुन्थ्यो । किनकी राज्यले राजनीतिक संगठनका भातृसंगठनमाथि पनि नियाल्ने काम गरिरहन्थ्यो । तर, उनले एउटा जोखिम उठाएर काम गरेको सुनाउँछन् । उचाइमा पुग्यो जिफन्ट नेकपा एमालेले वि.सं २०४६ सालको साउन ५ गते मजदुरहरूको ट्रेड युनियन ‘जिफन्ट’ बनायो । जसको संस्थापक महासचिवको जिम्मेवारी उनै रिमालले पाए । हेटौंडाको साबुन उद्योगमा काम गर्ने ललित बस्नेत अध्यक्ष बने । पार्टीको मजदुर संगठन निर्माणदेखि नै सिर्जनात्मक विचार कार्यान्वयन गर्ने प्रयास रिमालले गरिरहे । संगठनलाई स्थापित गर्न विभिन्न सिर्जनशील औजारहरू प्रयोग गरे । ‘हामीले आन्दोलनमा पनि केही नवीनता दिने कोसिस ग¥यौं, ८ घण्टा काम, ८ घण्टा आराम र ८ घण्टा मनोरञ्जनका लागि प्रस्ताव ग¥यौं, एक रुपैयाँ बढे पनि तलब बढ्नु प¥यो भन्नेजस्ता मागहरू राख्यौं,’ उनी थप्छन्, ‘त्यसपछि त्यो आन्दोलनले एउटा उचाइ लियो ।’ पार्टीकै नेता तथा कार्यकर्ताहरूको परम्परागत बुझाइसँग समेत लड्दै ट्रेड युनियनमा मजदुरहरूको आकर्षण बढाउन सफल भएको उनको धारणा छ । ‘बहुदल आइसकेपछि काठमाडौंको टुँँडिखेलमा भव्य समारोह गरेर ‘मे दिवस’ मनायौं, एक लाख बढी मजदुर जम्मा भए, दिवसमा सबै मजदुरले ‘टाई’ लगाउने नयाँ अभ्यासको सुरुवात ग¥यौं,’ उनी आफ्नो सृर्जनशिलतालाई थप प्रस्तुत गर्दै भन्छन्, ‘समाजवाद भनेको आज नाङ्गो जिउ हिँड्नु परेको छ भने भोलि सुट लगाएर हिड्न सक्ने बनाउने हो ।’ जनसंगठनको क्षेत्रमा सबै राजनीतिक दलले भन्दा पहिला घर किनेर जिफन्ट व्यवस्थित भएको उनको अनुभव छ । जिफन्टले अपनाएको कार्यशैली र लिएको कार्यक्रमले दक्षिण एसियामा नै मजदुर आन्दोलनको परिभाषामा बद्लाव ल्याइदिएको उनको भनाइ छ । आफ्नै सक्रियतामा संगठनमा ‘एकेडेमिक नलेज’को सुभारम्भ भएको उनले बताएका छन् । जिफन्टले संगठन सञ्चालन गर्ने, आम्दानी गर्ने र प्रचार गर्ने शैली पार्टीको लागि समेत सिक्न लायक बनेको उनको दाबी छ । रिमालका अनुसार दक्षिण कोरियामा सबैभन्दा पहिले प्रवासी नेपालीहरुलाई समेट्ने काम जिफन्टले सुरु ग¥यो । कतारमा वल्र्डकप भएको बेलामा जिफन्टले अल्टरनेट मेडल समेत प्राप्त गरेको थियो । औद्योगिक उत्पादनहरूजस्तै राजनीतिको प्रभाव जनतासम्म विस्तार गर्नका लागि प्रचार सामग्री र प्रचार शैली अवश्य पनि आकर्षक र जनताको रुचिसँग जोडिएको हुनुपर्छ । पार्टीले उत्पादन गर्ने प्रकाशन र चुनाव सामग्रीलाई आकर्षक डिजाइन दिन आफूले भूमिका खेलेको उनको भनाइ छ । ती सामग्रीहरू कसरी आकर्षक बनाउन सकिन्छ भन्नेमा रिमालले धेरै समय लगाएर मिहिनेत गर्ने गर्छन् । ‘इग्नोर’ प्रवास, जेलमा बास वि.सं २०१९ सालमा नुवाकोटको विदुर नगरपालिकामा जन्मिएका रिमालले एसएलसी सम्मको पढाइ गाउँमै पुरा गरे । थप पढाइका लागि उनी काठमाडौं आए । उनले इन्जिनियरिङ पढे । इन्जिनियरिङ अध्ययन कै लागि रसिया जाने अवसर उनले प्राप्त गरेका थिए । तर, आफू नेपालमै पढेको उनी सुनाउँछन् । ‘त्यखिेर छात्रवृत्तिमा रसियामा पढ्नका लागि मलाई अवसर आएको थियो । तर, मैले स्वदेशमै पढ्ने निर्णय गरेँ, सँगैका साथीहरू पढ्न गए, कतिपय नेपाल फर्किए, केही उतै सेटल पनि भए,’ उनी भन्छन्, ‘यदि म पनि छात्रवृत्तिमै पढ्न गएको भए राजनीतिमा हुन्थिनकी ।’ उनले नेपालमै इन्जिनियर पढे । इन्जिनियरिङ पास गरेपछि शंकरदेव कलेजमा एमबीएमा भर्ना गरे । शंकरदेव कलेजको राजनीतिक माहोलले उनलाई राजनीतिमा थप आकर्षित बनायो । पेसागत रुपमा पञ्चायत कालमा स्थानीय विकास मन्त्रालय अन्तर्गतको धादिङ जिल्लामा खोनपानी र सिचाइँ क्षेत्रमा काम गरे । उनले ६ वर्षसम्म अर्थात् २०४० देखि ०४६ सम्म पुल्चोक क्याम्पसमा सर्वे र स्टिमेट विषय पढाए । उनी एउटा अब्बल लेक्चरर पनि हुन् । उनी त्यसअघि तत्कालीन माक्सवादी पार्टीमा आंशिकरूपमा मात्रै जोडिएका थिए । ०४६ सालको आन्दोलनमा उनी अग्रमोर्चामा परे । सोही समयमा उनी पक्राउ परेर जेल परे । जेलबाट छुटेपछि जागिर छोडेर पूर्णरूपमा राजनीतिमा लागेको रिमाल सुनाउँछन् । उनले राजनीतिक संगठनमै हुँदा विवाह गरे । अहिले उनका एक छोरा र एक छोरी छिन् । छोरा बेलायतको लिड्स ब्याकेट विश्व विद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरिरहेका छन् भने छोरीले स्नातक तहमा क्लिनिकल साइकोलोजी पढ्दैछिन् । उनको श्रीमती नेपाल टेलिकममा अधिकृतको रूपमा कार्यरत छिन् । उनीहरू अहिले काठमाडौंको शान्तिनगरमा बस्छन् । (देशविकासबाट) बैंकिङमा ‘बोल्ड’ बज्राचार्यः कडा स्वभाव, तत्काल निर्णय नेपालमा पाँच प्रकारका व्यवस्थापक; देशको खाँचो गगन प्रधान र मीनबहादुर गुरुङ्गजस्ताको बीमामा शिखर चुम्न सफल, नम्बर वानमा रहिरहने अठोट तीन दशकदेखि एउटै संस्थाको नेतृत्व हाँकिरहेका प्रभाकर, ‘पैसा र प्रख्यातिभन्दा प्लेटफर्म महत्वपूर्ण’ हामीले बैंक चलाए जसरी सरकारले देश चलाउन सक्यो भने धेरै अगाडि पुगिसक्थ्यौं : अध्यक्ष पौडेल  कक्षा र कार्यकक्षमा कुशल कुलमान १५ वर्षमै सीईओ, ‘सपनाको सिटिजन बनाउँछु’  शक्तिशाली कम्पनी हाँक्ने महिला : ‘चुनौतीसँग जुध्छु, प्रतिस्पर्धीसँग डराउँदिनँ’  

  काठमाडौं । समग्र महिला अधिकारकर्मीहरुले महिला आरक्षण र संरक्षणको नाममा राजनीति गर्दै गर्दा शिक्षा, सीप र कर्ममा व्यस्त थिइन् संगीता पहाडी (अर्याल) । कर्मयोगी संगीतालाई महिला आरक्षण कोटा पनि चाहिएन, संरक्षण कोटा पनि चाहिएन । पढेर इन्जिनियर बनिन् । २०४९ सालमा नेपाल टेलिकममा काम थालिन् । ३२ वर्षसम्मको कर्मले उनलाई देशकै एक ठूलो कम्पनीको कार्यकारी प्रमुख पदमा पुर्यायो । १८ अर्ब रुपैयाँ सेयर पुँजी, ७८ अर्ब रुपैयाँ संचित मुनाफा, १६० अर्ब रुपैयाँ नेटवर्थ र २ करोडभन्दा बढी सक्रिय ग्राहक भएको शक्तिशाली कम्पनी हाँक्दैछिन् संगीता । एउटा संस्थामा काम गर्दै गर्दा त्यो संस्थाको नेतृत्वमा पुग्ने रहर सबैको हुन्छ । त्यो रूची, रहर र सपना संगिता पहाडी (अर्याल) को पनि थियो । सरकारी स्वामित्वमा सञ्चालित नेपाल दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड अर्थात् नेपाल टेलिकमलाई हाँक्ने सपनालाई सार्थक बनाउन उनले ठूलो कोसिस गरिन् । दुुई पटक कम्पनीको प्रबन्ध निर्देशक (एमडी)का लागि सिफारिस भए पनि अन्ततः नाम काटियो र अर्कै व्यक्ति छानिए । तर पछिल्लो समय उनले कार्यकारी प्रमुखको रुपमा संस्था हाकिरहेकी छिन् । दुई पटक नेतृत्वका लागि भिडेकी संगीताले तेस्रो पटक भने त्यति ठूलो संघर्ष गर्नु परेन । उनलाई त्यो पदले आफैं बोलाउँदै उनी समक्ष आइपुग्यो । नेपाल टेलिकम हाँक्ने संगीताको सपना अब सार्थक बन्यो । कम्पनीका तत्कालीन प्रबन्ध निर्देशक सुनिल पौडेलमाथि भ्रष्टाचारको मुद्दा लागेपछि उनी निलम्बनमा परे र संगितालाई सरकारले पूर्ण अधिकारसहित निमित्त प्रबन्ध निर्देशकका रूपमा नियुक्त गर्यो । ‘मैले तीन दशकदेखि टेलिकममै काम गरिरहेकी छु, यति लामो समय संस्थामा काम गरेपछि नेतृत्व गर्नुपर्छ भन्ने सोच सबैको हुन्छ र मेरो पनि थियो, सोही हिसाबले विभिन्न समयमा आवेदन पनि दिएँ, सर्टलिष्टमा सिफारिस पनि भएँ तर एमडीका लागि छनोट भइनँ । हरेष पनि खाएकी थिइनँ, मिहिनेत मेरो हातमा थियो, नतिजा मेरो हातमा थिएन,’ उनले खुसी हुँदै भनिन्, ‘अहिले सरकारले नियुक्त गर्यो, मैले पूर्ण जिम्मेवारीका साथ काम गर्दैछु ।’ काठमाडौंको नयाँ बानेश्वरमा जन्मिएकी संगिताको पारिवारिक माहोल पनि शिक्षित भएकोले उनले पढाइ र काममा पनि धेरै चुनौतीहरू खेप्नु परेन । उनले विद्यालयको पढाइ डिल्लीबजारस्थित पद्मकन्या माध्यामिक विद्यालयबाट पुरा गरिन् भने त्रिचन्द्र क्याम्पसबाट आइएस्सी पास गरिन् । त्यसपछि उनी भारतको मोतीलाल नेहरू रिजनल इन्जिनियरिङ कलेज इलाहबादबाट ब्याचलर इन इलेक्ट्रोनिक र थाइल्याण्डको एसियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीबाट मास्टर इन टेलिकम्युनिकेसन गरिन् । भारतबाट स्नातक पुरा गरेपछि उनी वि.सं २०४९ मा तत्कालीन नेपाल दूरसञ्चार संस्थानमा इन्जिनियरका रूपमा प्रवेश गरेकी थिइन् । अहिले उनले टेलिकममा काम गरेको तीन दशक समय भइसकेको छ । योभन्दा पहिले उनले कम्पनीको नायब प्रबन्धक निर्देशकको रूपमा प्रमुख प्राविधिक अधिकृतको कार्यभार सम्हाल्दै आएकी थिइन् भने गत असोज १७ गतेदेखि निमित्त प्रबन्ध निर्देशकको जिम्मेवारी सम्हालेकी हुन् । उनले वि.सं २०५१ सालमा स्थायी नियुक्ति लिएकी थिइन् । २०७८ माघमा नायव प्रबन्ध निर्देशक भएर काम गरेकी थिइन् । यो बिचमा उनले धेरै डिपार्टमेन्टको जिम्मेवारी पनि कुशलताका साथ निर्वाह गरिसकेकी छन् । समग्र महिला अधिकारकर्मीहरुले महिला आरक्षण र संरक्षणको नाममा राजनीति गर्दै गर्दा शिक्षा, सीप र कर्ममा व्यस्त थिइन् संगीता पहाडी (अर्याल) । कर्मयोगी संगीतालाई महिला आरक्षण कोटा पनि चाहिएन, संरक्षण कोटा पनि चाहिएन । पढेर इन्जिनियर बनिन् । २०४९ सालमा नेपाल टेलिकममा काम थालिन् । ३२ वर्षसम्मको कर्मले उनलाई देशकै एक ठूलो कम्पनीको कार्यकारी प्रमुख पदमा पुर्यायो । गज्जवको पारिवारिक माहौल संगीताका बुबा सर्वोच्च अदालतका पूर्व न्यायाधिश लक्ष्मण प्रसाद अर्याल हुन् भने उनको श्रीमान् पनि इन्जिनियर नै हुन् । उनका श्रीमान विश्वबन्धु पहाडी अहिले नेपाली सेनामा इन्जिनियरका रूपमा काम गर्छन् । बुबा र श्रीमानको साथ, सहयोगले पनि आफू यहाँसम्म आइपुगेको उनी बताउँछिन् । उनका दुई जना भाईहरु पनि इन्जिनियर भएकोले पनि आफूलाई धेरै सहयोग पुगेको उनी बताउँछिन् । विभागीय प्रमुखहरुको नेतृत्व गर्दा सम्बन्धित नेतृत्व क्षमता सार्वजनिक रुपमा देखिँदैन । संस्थाका कार्यकारी प्रमुख भएपछि भने जो कोहीको नेतृत्व क्षमता सार्वजनिक रुपमा पनि हेरिन्छ । सहकर्मीहरुको बुझाईमा संगीताले प्राविधिक र व्यवसायिक दक्षता विगतको कार्यसम्पादनबाट नै पुष्टि गरिसकेकी छिन् । व्यवस्थापकीय कुशलता पनि उनको राम्रो हुनेमा टेलिकमका कर्मचारीहरु नै विश्वस्त देखिन्छन् । संगीताले टेलिकममा काम सुरु गरेदेखि हालसम्म आफ्नो तर्फबाट शतप्रतिशत दिएको बताउँछिन् । ‘मैले लामो समय मोबाइल नेटवर्क विस्तारमा काम गरें, नयाँ प्रडक्ट ल्याउनमा पनि मेरो भूमिका रह्यो, इन्टरनेटको जेनेरेसन विस्तारमा पनि धेरै काम गरें, अब फाइभजीको विस्तारको योजनामा छौं,’ उनले भने । पर्दा पछाडि बसेर परिश्रम एउटा संस्थामा टीमवर्क महत्वपूर्ण विषय हो । काम गर्दै गर्दा अनेकन समस्या तथा आरोह अवरोहहरू झेल्नु पर्ने हुन्छ । त्यो अल्झनको अनुभव संगीताले पनि राम्रोसँग गरेकी छन् । संस्थाले राम्रो काम गर्न सक्यो भने नेतृत्वले वाहीवाही पाउँछ भने खराब काम गरे पनि त्यो सम्पूर्ण अपजस नेतृत्वले नै पाउँछ । तर, सफलता पछाडिका सारथीहरू भने धेरै हुन्छन् । नेपाल टेलिकममा विभिन्न समयमा बनेका एमडीको ब्याक सपोर्ट तथा ब्याक स्ट्रेन्थको भूमिका भने संगीताले निर्वाह गरिन् । उनले धेरै समय मोबाइल नेटवर्कको विकास तथा विस्तारमा काम गरिन् । नेटवर्क विस्तारका दिनहरू स्मरण गर्दै उनी भन्छिन्, ‘सुरुमा २५ हजार लाइन, त्यसपछि ५० लाइन, दुई लाख, ६ लाख, ३५ लाख हुँदै १ करोडसम्म पुग्न हामी सफल भयौं, त्यसमा मैले आफ्नो भूमिकालाई सशक्त रूपमा राखेको जस्तो लाग्छ, त्यो कामको रिकगनाइजेसन टेलिकमले पनि गरेको छ ।’ नेपाल टेलिकममा विभिन्न प्याकेज तथा व्यावसायिक स्कीम ल्याउन पनि उनले ठूलो भूमिका खेलिन् । नेपाल टेलिकमले प्रदान गर्ने टुरिष्ट सिम पनि उनै संगीताको कन्सेप्ट हो । फाइवर टु दि होम (एफटीटीएच) दर १७ हजारबाट १२ हजारमा घटाउन पनि उनैले पहल गरिन् । जतिखेर उनी व्यापार प्रवर्द्धनका रूपमा कार्यरत थिइन् । भारतबाट ब्याण्डविथ खरिद गर्दा ६ डलर परमेगाविट रेटलाई २ डलरमा झार्नुमा पनि उनको हात छ । देशमा फोरजी विस्तारमा पनि आफूले ठूलो पहल गरेको उनी सुनाउँछिन् । तर, यसमा उनीसँगै उनको टीम र तत्कालीन नेतृत्वको पनि ठूलो पहल छ । ‘जब कुनै बेला डिपार्टमेन्ट हेड भइन्छ त्यहाँ म्यानेजेरियल कुरा आउँछ, एउटा ग्रुपको नेतृत्व गर्ने बेला पनि व्यवस्थापकको कुरा आउँछ, हामीलाई किताबमा सिकेरभन्दा पनि अनुभवले सिकाइरहेको हुन्छ, रिजल्ट ओरिन्टेड भएर काम गर्नु नै असल व्यवस्थापकको गुण हो, टीमलाई मोटिभेसन र सन्तुष्ट पार्न सक्नु नै व्यवस्थापकको खुबी हो, सोही ढंगले म अगाडि बढ्छु,’ उनले भनिन् । खस्किँदो बिजनेस, बढ्दो चुनौती कुनै बेला वार्षिक १५ अर्बको नाफा गर्ने नेपाल टेलिकम अहिले करिब ८ अर्बमा झरेको छ । ग्राहक संख्या बढ्दो भएपनि विभिन्न सामाजिक प्लेटफर्महरूले टेलिकमको बिजनेस खोसिरहेका छन् । वि.सं २०७४ सालमा टेलिकमको नाफा १५ अर्ब रुपैयाँ थियो । अहिले ७ अर्ब ८० करोड रुपैयाँमा झरेको छ । नाफा घट्नुको मुख्य कारण भ्वाइसको कमि भएको उनी बताउँछिन् । ‘अहिले भ्वाइस प्रयोग नगरेर डाटा प्रयोग बढ्दो छ, यो संसारभरको ट्रेण्ड नै हो, अन्तर्राष्ट्रिय कलबाट पनि हामीले पहिले १५/१६ अर्ब आम्दानी गर्थ्यौं, अहिले त्यो आम्दानी ५ अर्बमा झरेको छ, विभिन्न सामाजिक सञ्जालले गर्दा हाम्रो नाफा घटेको छ,’ उनी भन्छिन्, ‘यो हाम्रो लागि चुनौती हो ।’ हाल टेलिकमको पुँजी १८ अर्ब, रिजर्भ ७५ अर्ब र नेटवर्थ १६० अर्ब रुपैयाँ बराबरको छ । कम्पनी अब रणनीतिक हिसाबमा योजना बनाएर अगाडि बढ्ने तयारीमा रहेको उनको भनाइ छ । ‘७५ जिल्लासम्म फाइबर टु दि होम (एफटीटीएच) सेवा पुर्याइसकेका छौं, नेटवर्क कभरेज अझै बढाउने योजना छ, त्यसले आर्थिक अवस्था थप बढाउन सकिन्छ, पहिलेको झै नाफा १५ अर्ब रुपैयाँ गर्ने हैसियत पुर्याउने लक्ष्यमा छौं,’ उनले भनिन् । आफूसँग भएको प्राविधिक दक्षता, व्यवस्थापकीय दक्षता, व्यावसायिक चेतना र नेतृत्व क्षमता प्रदर्शन गर्दै संगीता पहाडी नेपालको देशकै ठूलो कम्पनी नेपाल टेलिकमको कार्यकारी प्रमुख भएकी छिन् । १८ अर्ब रुपैयाँ सेयर पुँजी, ७८ अर्ब रुपैयाँ संचित मुनाफा, १६० अर्ब रुपैयाँ नेटवर्थ र २ करोडभन्दा बढी सक्रिय ग्राहक भएको नेपाल टेलिकमको कार्यकारी प्रमुखको जिम्मेवारी आफैमा धेरै महत्वपूर्ण रहेको छ । उनले अब आफ्नो मुख्य फोकस ग्राहकको सेवामा हुने बताइन् । टेलिकम नेपाल सरकारको पूर्ण स्वामित्वको कम्पनी भएकोले पनि यो कम्पनीप्रति सर्वसाधारणको अपेक्षा धेरै छ । कम्पनीलाई गुणस्तरीय सेवा प्रवाह गर्नु पर्ने चुनौती पनि थपिएको छ । यो चुनौतीका बिच कम्पनीले आफूलाई बजारको बलियो प्रतिस्पर्धी पनि देखाउनु पर्नेछ । यो चुनौतीका बिचमा कसरी काम गर्नु हुन्छ भन्ने जिज्ञासामा उनले जवाफ दिइन्, ‘यो सबैलाई म्यानेज गर्नु पर्नेछ, कम्पनीको सेवा डेलिभरीका साथै ग्राहकको सन्तुष्टि पनि मेन्टेन गरेर अगाडि बढ्नु पर्नेछ, यो आफैंमा चुनौतीको विषय हो, छोटो समयमै ग्राहकको अपेक्षासँगै कर्मचारीको माग पनि पुरा गर्नु पर्नेछ ।’ उनले फाइभजीको कामलाई पनि प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउनु पर्ने धारणा राखिन् । ‘कतिपय ठाउँमा टावर आएन, कभरेज पुगेन भन्ने लगायतका समस्याहरू सुन्नुपर्छ, ती सबै समस्या तत्काल समाधान गर्नु पर्ने हुन्छ, हामी थप सशक्त भएर हिड्नुपर्छ, चुनौती लिएर अगाडि बढ्दै गर्दा केही अवसर पनि हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘हामीसँग भएको स्रोतसाधनको पूर्ण उपभोग गरेर काम गर्छौं ।’ नेपालमा प्रोफेसनलभन्दा पनि व्यवहारिक रूपमा काम गर्नु पर्ने बाध्यता रहेको उनको अनुभव छ । कम्पनीले गुणस्तरीय सेवा र नाफा वृद्धिमा मात्र ध्यान दिन पाएको छैन । जनप्रतिनिधि, उच्च राजनीतिक तथा प्रशासनिक नेतृत्वको सुझाव अनुसार व्यवहारिक हिसावले सार्वजनिक हितका पक्षमा पनि टेलिकमले काम गर्नुपर्ने अवस्थाबारे पनि उनले बोलिन् । ‘सरकारी कम्पनी हो । नाफा मात्र हेरेर भएन, सार्वजनिक हितमा पनि हामीले काम गर्नुपर्नेछ, व्यवहारिक पक्षहरु पनि समेट्नुपर्नेछ ।’ ‘अब हामी २४ घण्टा सेवा दिने योजनामा छौं, सहरभन्दा बाहिर पनि गुणस्तरीय नेटवर्क पुर्याउने योजना छ, त्यही अनुरूप हामीले सात प्रदेशको १९ जिल्लालाई नमुना दूरसञ्चार जिल्ला भनेर घोषणा गरेका छौं,’ उनले भनिन्, ‘ती जिल्लाहरूमा नेटवर्क मेन्टिनेन्स र कस्टुमर केयर सेन्टर पनि हुन्छन् ।’ टेलिकमसँग रहेका दक्ष जनशक्ति र पुँजीको परिचालन गरेर भविष्यमा समेत यही पोजिसनमा रहने विश्वास उनको छ । यसका लागि कठोर मिहिनेत र त्यसै अनुसारको कार्ययोजना बनाएर अगाडि बढ्ने उनको भनाइ छ । अब्बल व्यवस्थापक कसरी बन्ने ? एउटा संस्थालाई कुन गतिमा अगाडि बढाउने भन्ने महत्वपूर्ण भूमिका र जिम्मेवारी त्यो संस्थाको नेतृत्वको हुन्छ । नेतृत्वले जुन नियतले संस्थालाई अगाडि बढाउँछ, संस्थाले पनि सोही अनुसारको प्रगति हासिल गर्छ । निमित्त प्रबन्ध निर्देशक संगीता पहाडी नेतृत्वले व्यक्तिगतभन्दा पनि संस्थागत रूपमा अगाडि बढ्नु पर्ने बताउँछिन् । ‘हरेक विषयलाई संस्थागत रूपमा लिनुपर्छ, कुनै निर्णय गर्दा संस्थाको रिफ्लेक्सन हो भन्ने बुझ्नुपर्छ, प्रोफेसनालिजम पनि मेन्टेन गर्नुपर्छ, नेतृत्व प्रोफेसनल हुनुपर्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘संस्था बनाउनु भनेको एउटा रेलको लिक बनाउनु जस्तै हो ।’ प्राविधिक मान्छे भएकाले पनि होला, उनका तर्कमा प्राविधिक कुरा जोडिएर आईहाल्छ । एउटा नेतृत्वले आफूले गरिरहेको कामलाई पनि विशेष प्राथमिकताका साथ आत्ममूल्यांकन गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘आफूले गरेको कामलाई जति ध्यान दिएर गर्छौं त्यति नै सफलता प्राप्त हुन्छ, जति सफलता प्राप्त गर्छौं, हामी अगाडि बढ्छौं, आउने आरोह तथा अवरोहलाई सामान्य रूपमा लिएर काम गर्ने हो, आफ्नो लक्ष्यमा इमानदारी भएर काम गर्ने हो, न्यायपूर्वक निर्णय गर्यो भने नेतृत्व सफल हुन सक्छ,’ उनले भनिन् । ग्राहकको सन्तुष्टिका लागि टेलिकमको सेवाको सहज र सुलभ उपलब्धताका साथै गुणस्तरमा सुधारका लागि आफूले विभिन्न स्रोत परिचालन गरिरहेको उनले बताइन् । कम्पनीको संस्थागत र प्रणालीगत विकासका लागि आफूले देशको अवस्था अनुसार प्रादेशिक निर्देशनालय स्थापना गर्नुका साथै कर्मचारीको व्यवस्थापनलाई प्रमुख प्राथमिकताका साथ काम गरिरहेको उनले सुनाइन् । टेलिकमले राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकसँगको सहकार्यमा नेपाल डिजिटल पेमेन्ट्स कम्पनीको स्थापना गरेको छ । नमस्ते पे एपको प्रयोग गरी डिजिटल भुक्तानी गर्ने कार्यलाई व्यवहारिकता प्रदान गरिरहेको छ । कम्पनीले अपर तामाकोशी, त्रिशुली थ्री बी लगायत विभिन्न परियोजनामा लगानी गरेको छ । हाल यी सबै कम्पनीहरूको कार्य प्रारम्भिक अवस्थामै रहेकोले आम्दानी नभएको उनको भनाइ छ । ती कम्पनीको प्रभावकारीता वृद्धिमा पनि उनको ध्यान गएको छ । प्रतिस्पर्धीको छैन डर तीन दशक नेपाल टेलिकममा काम गरिसकेकी निमित्त प्रबन्ध निर्देशक संगीता पहाडी अब आउने जुनसुकै प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूसँग टेलिकम नडराउने धारणा राख्छिन् । ‘देशभर ठूलो पूर्वाधार तयार भइसकेको छ, हामी अब गुणस्तरीयता बढाउनमा लागिपरेका छौं, टेलिकम एउटा स्थापित संस्था हो, आगामी दिनमा आउने प्रतिस्पर्धी कम्पनीसँग कुनै डर छैन,’ उनले भनिन् । टेलिकमको आफ्नै इन्टरनल र एक्स्ट्रनल अडिट पनि भएकोले एक परिपक्व संस्थाका रूपमा अगाडि बढिरहेको बताइन् । ‘इन्टरनेटमा हामीसँग १५ लाख ग्राहकलाई सेवा दिन सकिने पूर्वाधार छ, अहिले ४ लाख मात्रै ग्राहक छन्, देशभर १५० वटाभन्दा बढी कार्यालय छन्, त्यहाँबाट पनि ग्राहकलाई सेवा दिइरहेका छौं,’ उनले भनिन्, ‘टेलिकम अब झन् गुणस्तरीय कम्पनी हुन्छ ।’ आफूले अहिले संस्थालाई बिहान सात बजेदेखि राती ९ बजेसम्म समय दिइरहेको उनी बताउँछिन् । उनी पैसा, पावर र प्रख्यातिभन्दा पनि सामान्य कर्मचारीका रूपमा आफूले काम गरिरहेको बताउँछिन् । उनी कम बोल्न रुचाउने व्यवस्थापकमा पर्दछिन् । उनी आफू फलभन्दा पनि कर्ममा विश्वास गर्ने बताउँछिन् । ‘पद र पैसालेभन्दा पनि जिम्मेवारीले उर्जा दिन्छ, पद र पैसाले मलाई कहिल्यै घमण्ड दिएन, म सामान्य जीवनशैलीमा विश्वास गर्छु,’ उनी भन्छिन्, ‘अहिले पनि घरपरिवार र संस्थालाई सँगसँगै अगाडि बढाइरहेकी छु ।’ (देशविकासबाट) बैंकिङमा ‘बोल्ड’ बज्राचार्यः कडा स्वभाव, तत्काल निर्णय नेपालमा पाँच प्रकारका व्यवस्थापक; देशको खाँचो गगन प्रधान र मीनबहादुर गुरुङ्गजस्ताको बीमामा शिखर चुम्न सफल, नम्बर वानमा रहिरहने अठोट तीन दशकदेखि एउटै संस्थाको नेतृत्व हाँकिरहेका प्रभाकर, ‘पैसा र प्रख्यातिभन्दा प्लेटफर्म महत्वपूर्ण’ हामीले बैंक चलाए जसरी सरकारले देश चलाउन सक्यो भने धेरै अगाडि पुगिसक्थ्यौं : अध्यक्ष पौडेल  कक्षा र कार्यकक्षमा कुशल कुलमान ​​​​​​​१५ वर्षमै सीईओ, ‘सपनाको सिटिजन बनाउँछु’  

काठमाडौं । नेपाली बीमा क्षेत्रमा सबैले सुनेको नाम हो पोषकराज पौडेल । सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) समेत रहेका पौडेल जीवन बीमक संघका अध्यक्ष पनि हुन् । जीवन बीमा कम्पनीमध्ये पछिल्लो समय सञ्चालनमा आएर बजारमा आफ्नो पृथक किसिमको पोर्टफोलियो र प्रोफाइल बनाइरहेको सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सले व्यवसायमा मात्रै होइन, बीमितलाई सेवा प्रवाहमा पनि उल्लेखनीय काम गर्दै आइरहेको छ । परिणामस्वरूप गत मंसिरमा इण्डियन चेम्बर अफ कमर्शबाट ‘इमर्जिङ एशिया इन्स्योरेन्स अवार्ड’ प्राप्त गर्न कम्पनी सफल भयो । कम्पनीको यो सफलतामा सिटिजन टीम लिडर पौडेलको ठूलो भूमिका छ । बीमा क्षेत्रमा दुई दशकको अनुभव भएका पौडेलसँग विद्यालय शिक्षक, गैरनाफामुलक संस्था, सीए फर्म लगायत क्षेत्रमा काम गरेका पृथक अनुभवहरु छन् । त्रिभुवन विश्व विद्यालयबाट व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर पास गरेका पौडेल आफूलाई कर्मयोगीको संज्ञा दिन्छन् । ‘म कर्मयोगी हो, म कामलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्छु, धेरै महत्वकांक्षा राख्दिनँ,’ उनी भन्छन्, ‘म मेरो काममा पूर्ण सन्तुष्ट छु ।’ पोषकराज पौडेल वि.सं २०२८ सालमा चितवनमा जन्मिए । विद्यालयदेखि कलेजसम्मको पढाइ चितवनमै पुरा गरे । उनी स्कुल र कलेजमा पनि अब्बल विद्यार्थी नै थिए । उनी जहिल्यै कक्षामा ‘टप फाइभ’ मा पर्ने गरेको अनुभव सुनाउँछन् । उनी गणित विषयको त किरो नै थिए । कक्षामा अन्य साथीहरूलाई पनि गणित विषय सिकाएको सम्झना उनलाई अहिले पनि आउँछ । ‘म गणितमा १०० मा १०० अंक ल्याउँथे, अन्य विषयमा औसत नै थिएँ, उनी विद्यार्थी जीवन स्मरण गर्दै भन्छन्, ‘स्कुलमा मलाई अब्बल विद्यार्थी भनेर नै चिन्थे ।’ ६ वर्षसम्म शिक्षक सीईओ पौडेल पूर्व शिक्षक पनि हुन् । उनलाई लेक्चर दिन खुब मन पर्छ । उनको बोलीमा बढो प्रष्टता छ । विषयवस्तुमा उनी आफूलाई सोही ढंगले तयार पनि पार्छन् । वि.सं २०४६ सालमा एसएलसी (हालको एसईई) दिएपछि उनी आफूले पढेको विद्यालयमा नै पढाउन थाले । ‘यसले पढाउन सक्छ भन्ने विश्वास सरहरूमा थियो, त्यसैले पनि एसएलसी लगत्तै पढाउन सुरु गरें, त्यसले पनि आफूलाई अपडेट राख्न सहयोग गर्यो,’ उनी भन्छन्, ‘मिहिनेत गर्नुपर्छ भन्ने सिकाइ त्यतिबेला पनि धेरै भयो ।’ उनले ६ वर्षसम्म सोही विद्यालयमा पढाएर त्यहाँबाट बिदा भए । अब उनको यात्रा बदलियो । तर, काम र भूमिका भने एउटै । उनले विद्यालयमा पढाउन छोडेर चाइल्ड वेलफेयर सोसाइटीमा काम सुरु गरे । उनले त्यहाँ प्रौढ शिक्षा पनि पढाए । ‘पे र पोजिसन’ले मान्छेलाई थोरै प्रेरित गर्छ, थोरै समय उर्जा दिन्छ । निरन्तर काम गर्ने उर्जाको लागि उपयुक्त वातावरण हुनुपर्छ । नेतृत्वले मोटिभेसन र मोबिलाइजेसन गर्न सक्नुपर्छ । नेतृत्व टिममा विश्वासिलो हुनुपर्छ । त्यहाँ केही समय काम गरेर उनको यात्रा काठमाडौंतर्फ मोडियो । काठमाडौं आएर पनि सोही एनजीओको सडक बालबालिका क्षेत्रमा काम गर्ने प्रोजेक्टमा काम गर्न थाले । त्यसमा पनि उनले केही वर्ष मात्रै काम गरे । ‘हुन त मलाई सामाजिक काम मन पर्छ । तर, एनजीओमा मलाई फिट लागेन, म माछामासु नखाने, धेरै हिड्नु पर्ने भएपछि काम नै छोडिदिएँ,’ विगत स्मरण गर्दै उनी भन्छन् । उनले काठमाडौं आएर त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर पास गरिसकेका थिए । उनले अब वित्तीय क्षेत्रमा काम गुर्नपर्छ भन्ने सोच बनाए । सोही योजनाअनुसार एउटा चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट (सीए) फर्ममा काम गर्न थाले । उनले त्यहाँ ६ वर्ष काम गरे । त्यो ६ वर्ष उनका लागि वित्तीय क्षेत्र बुझ्ने ठूलो अवसर बन्यो । वित्तीय संस्थाका वित्तीय विवरण अडिटमा उनी पोख्त भइसकेका थिए । त्यसपछि बीमा क्षेत्रमा इन्ट्री ६ वर्ष सीए फर्ममा काम गरेका उनले अब बीमा क्षेत्रमा प्रवेश गरे । उनले मेटलाइफमा फाइनान्स अफिसरका रुपमा काम सुरु गरे । त्यो बिचमा धेरै जिम्मेवारीहरू फेरियो । विभिन्न डिपार्टमेन्टमा काम गर्ने अवसर पाए । उनी फाइनान्स चिफका रूपमा बढुवा भए । मेटलाइफ उनको सिकाइको एउटा विश्वविद्यालय नै बनेको धारणा राख्छन् । ‘इन्स्योरेन्सको फाउन्डेसन त्यही कम्पनीबाट सिकेको हुँ, मल्टिनेशनल कम्पनी भएकोले पनि धेरै सिकियो, देश तथा विदेशका विभिन्न तालिम तथा सेमिनारहरूमा भाग लिन पाइयो, उनी भन्छन्, ‘अहिले जेजति रूपमा काम गरिरहेको छु, त्यसको आधार मेटलाइफ नै हो ।’ उनी मल्टिनेशनल कम्पनीले बनाएका बेञ्चमार्कलाई संस्था र व्यक्तिले चाहेर पनि कार्यान्वयन नहुने धारणा राख्छन् । ‘इको सिस्टम बन्नु पर्यो, धेरै कुरा गर्न चाहेर पनि इको सिस्टम नबन्दा समस्या छ, स्रोतसाधन पनि चाहिन्छ,’ उनले भने । विदेशमा भएको स्ट्याण्डर्ड नेपालमा ल्याउन पनि यहाँको इको सिस्टम सुधार्नु पर्ने उनको भनाइ छ । उनी समयसँगै आफूलाई पनि अगाडि बढाउँदै लानुपर्ने धारणा राख्छन् । ‘काम गर्दै जाँदा धेरै पर हेरेर भन्दा पनि नजिकको पाइला राम्रोसँग हेरेर अगाडि बढ्नु पर्छ भन्ने लाग्छ, सोही ढंगले आफूले पनि काम गरिरहेको छु, त्यसमा सफलता पनि पाइरहेको छु,’ उनले भने । भाग्यमानी सीईओ बीमा क्षेत्रमा तीन दशक काम गरेर पनि सीईओको अवसर नपाउने धेरै व्यक्तिहरू छन् । कतिपय आफ्नै कार्यशैली र क्षमताले पछाडि परे होलान्, कतिपयले अवसर नै पाएनन् होला । तर, पोषकराज पौडेलले भने बीमा क्षेत्रमा १५ वर्ष काम गरेर बीमा कम्पनीको नेतृत्व हाँक्ने जिम्मेवारी पाए । उनले मेटलाइफमा १५ वर्ष काम गरेर वित्त प्रमुख भएर राजीनामा दिए । राजीनामा दिनुको एउटै कारण थियो, सिटिजन लाइफमा सीईओको अफर । १५ वर्षको अनुभवमै सीईओ बन्नका लागि अवसर पाउने पौडेल एक भाग्यमानी सीईओ हुन् । तर उनी आफूलाई कर्मयोगी भनेर चिनाउँछन् । यो तहसम्म आइपुग्नका लागि आफूले धेरै मिहिनेत गरेको उनको भनाइ छ । कम्पनीको माथिल्लो पदमा पुग्न पहुँच हुनुपर्छ, नेतृत्वलाई खुशी पार्नुपर्छ भन्ने भनाई धेरैको मुखबाट सुन्न पाइन्छ । पौडेलको अनुभवमा त्यस्तो कहिल्यै पनि भएन । क्षमता हुने र नतिजा दिने व्यक्तिको सबैतिर खोजी हुने भनाई छ । उनी वि.सं २०७४ सालमा सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्सको सीईओ बने । १५ वर्षको अनुभवमै सीईओको जिम्मेवारी पाउँदा कस्तो महसुस हुँदो रहेछ ? प्रश्नको जवाफमा सीईओ पौडेलले भने, ‘मेटलाइफमा हुँदा पनि उच्च व्यवस्थापनमा काम गर्थें, त्यो पोजिसनमा नबसे पनि त्यो पदले गर्नुपर्ने काम र भोग्नु पर्ने चुनौती सबै महसुस गरिसकेको थिएँ, त्यसैले पनि सिटिजनको सीईओ बनेपछि खासै फरक किसिमको महसुस गरिनँ,’ उनी थप्छन् तर यो पदको गरिमा भने बेग्लै छ ।’ कुनै पनि कम्पनीमा काम गरेपछि त्यसको नेतृत्व तहमा पुग्ने सपना सबैको हुन्छ । कतिपयको सपना सपनामा मात्र सीमित हुन्छ, विपनामा परिणत हुँदैन । त्यो सफलता हासिल गर्नका लागि आइपरेका चुनौतीहरूलाई सहर्ष समाधान गरेर अगाडि बढ्नु पर्ने पौडेलको राय छ । ‘नेपालमा सबैले सपना देखेको ठाउँमा आइपुग्दा पनि म खुसी छु, मेरो कम्पनीमा ३ सय बढी कर्मचारी छन्, सबैले मलाई सहयोगी नेतृत्व भनेर चिन्छन्, अहिलेसम्म कोहि कसैसँग रिसाएको छैन,’ उनी मुस्कुराउँदै भन्छन्, मलाई सीईओ पदसम्म पुगेर कुनै घमण्ड छैन, यो त मिहिनेतको प्रतिफल मात्रै हो, एउटा जिम्मेवारी हो ।’ सीईओ बनेपछि कम्पनीलाई बजारमा एक किसिमबाट चिनाउन उनले धेरै मिहिनेत गरेका छन् । ‘नयाँ कम्पनी भएकोले नयाँ ट्यालेन्ट ल्याउने सोच थियो, त्यतिबेला सातदिने आवासीय तालिम पनि दियौं, त्यो बेला तालिम लिएका अधिकांश साथीहरू अहिले पनि संस्थामा छन्,’ उनले भने । जनशक्ति छनौटमा धेरै मिहनेत गर्नुपर्छ । कतिपय मान्छेले काम नै थाहा नपाएर आवेदन दिएका हुन्छन्, त्यसमा नेतृत्वले प्रोसेसिङ तथा स्क्रिनिङ गर्न सक्नुपर्छ । धेरैले जागिर सुरु गरेपछि यो काम त मेरो लागि रहेनछ भन्दै राजीनामा दिन्छन् । त्यहाँ छनौट गर्नेको पनि कमजोरी भयो भनेर बुझ्नुपर्छ । सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स नयाँ जेनेरेसनको लिडिङ कम्पनीको रुपमा उदाएको छ । कम्पनीका संस्थापक सीईओको पहिलो कार्यकाल सुखद र सफल रह्यो । कम्पनीले २०७८ मा पुनः दोस्रो कार्यकालका लागि सीईओमा नियुक्त गर्यो । संस्थामा नेतृत्वले रणनीतिकरूपमा रोडम्याप बनाएर अगाडि बढ्नु पर्ने उनको भनाइ छ । ‘सपनाको सिटिजन्स बनाउँछु’ सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स पछिल्लो पुस्ताको राम्रो बीमा कम्पनी हो । अन्य कम्पनीहरू मर्जर गरेर अगाडि बढिरहेको बेला सिटिजन लाइफ इन्स्योरेन्स भने मर्जरबिनै अब्बल संस्था बनेर अगाडि बढ्ने रणनीतिमा छ । सीईओ पौडेल अबको दुई वर्षपछि मार्केटमा स्थापित कम्पनीका रूपमा सिटिजन देखिने बताउँछन् । ‘मार्केट सेयर, बिजनेस र ब्राण्डका हिसाबले राम्रो बनाएर कम्पनीलाई अगाडि बढाउने योजना छ, विभिन्न कम्पनीमा काम गर्नेहरूलाई पनि एक पटक सिटिजनमा काम गर्नुपर्छ है भन्ने किसिमको कम्पनी बनाउँछौं,’ उनी भन्छन्, ‘सबैको सपनाको संस्थाको रूपमा विकास गरिरहेका छौं ।’ कम्पनीहरू मर्जरअघिको पोजिसनको तुलनामा सिटिजन अहिले पनि टपमै रहेको उनको भनाइ छ । उनले मर्जर भइसकेका कम्पनीसँग पनि सिटिजन प्रतिस्पर्धामा रहेको बताए । कम्पनीले प्रतिस्पर्धी कम्पनीको लेबलमा लाभांश दिन सक्ने अवस्था रहेको उनले बताए । कुशल व्यवस्थापक कस्तो ? हरेकसँग सीप, अनुभव र ज्ञान हुन्छ । त्यो ज्ञान, अनुभव र सीप कार्यान्वयन गर्नका लागि पनि टीम र सहि वातावरण चाहिन्छ । टीम र सहि वातावरण भयो भने नेतृत्वले राम्रो गर्न सक्छ । भनिन्छ नि- ‘एउटा बिउलाई सही ठाउँमा रोप्यो भने ऊ फुल्न र फक्रन सक्छ ।’ हो एउटा व्यवस्थापकलाई पनि सहि सहि वातावरण आवश्यक हुन्छ । सीईओ पौडेल पनि ‘राइट म्यान इन दि राइट प्लेस’ हुनु पर्ने धारणा राख्छन् । कर्मचारी छनौटको क्रममा उनी धेरै मिहेनत गर्दछन् । ‘कतिपय मान्छेले काम नै थाहा नपाएर आवेदन दिएका हुन्छन्, त्यसमा हामीले प्रोसेसिङ तथा स्क्रिनिङ गर्न सक्नुपर्छ, धेरैले पहिला जागिर सुरु गरेर पछि यो त मेरो लागि रहेनछ भन्दै राजीनामा दिन्छन्, त्यहाँ छनौट गर्नेको पनि कमजोरी भयो भनेर बुझ्नुपर्छ’ उनले भने । जनशक्ति छनौटमा समय दिनु भएन भने नेतृत्व केका लागि ? उनी प्रश्न गर्दै भन्छन्, ‘जुन कामका लागि तपाईं मान्छे रोज्नुहुन्छ, त्यसमा राम्रो रोज्नुपर्छ, रिसोर्स डेभलप गर्ने बेलामा समय दिनुपर्छ, भोलि उनीहरू नै हो यो कम्पनीलाई अगाडि बढाउने, एउटा व्यवस्थापकले आफ्नो टीम फर्मेसनमा धेरै ध्यान दिनुपर्छ ।’ दोस्रो, सिनियरले जुनियरलाई सिकाउने र नेतृत्व विकास गर्ने मामिलामा उनको विशेष फोकस हुन्छ । ‘म थुप्रै साथीहरु भेट्छु, अरुले सिक्यो भने भोलि मलाई नै गाह्रो पर्छ भन्ने सोच्छन् । त्यसले वृद्धि विकास रोकेको देख्छु म । सामान्य कुरामा अलमलिनु हुँदैन, आफ्नो जिम्मेवारी अनुसारको काम गर्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘म कर्मचारीलाई पनि सँगसँगै ग्रो गरेर अगाडि बढाइरहेको छु ।’ ‘एउटा व्यक्तिको लागि ‘पे र पोजिसन’ मात्रै भएर केही हुँदैन, व्यक्तिलाई वातावरण दिनका लागि मोटिभेसन र मोबिलाइजेसन आवश्यक पर्छ, नेतृत्व सफल हुनु भनेको समग्र टीम नै सफल हुनु हो,’ उनी भन्छन्, ‘नेतृत्व विश्वासिलो हुनुपर्छ । नेतृत्वलाई अरुले विश्वास गर्न सक्ने हुनुपर्छ ।’ हामीले विद्यालयमा पढ्, पढ् मात्र भन्यौं । नपढे हली बन्छस् भन्यौं । कृषिमा राम्रो हुन्छ, यो सम्मानित पेसा हो भनेर विद्यालय र घरबाट पनि सिकाइएको भए आज देशका युवाहरू कृषिमा काम गरिरहेका हुन्थे, विदेश जाने लाइनमा बस्दैनथे । नेपालमा अधिकांश मान्छे मजबुरीका लागि जागिर गर्ने गरेको उदाहरण उनी दिन्छन् । उनी भन्छन्, ‘व्यक्तिले क्षमताका र आफ्नो सीप देखाउनका लागि भन्दा पनि मजबुरीका लागि काम गर्छ, चीन, जापान लगायत देशमा मसँग यो सीप छ यो काम गर्छु भनिन्छ, हामी सीप बिकाउन सक्दैनौं, जब जागिर मजबुरी बन्छ, त्यहाँ उत्पादकत्व ह्रास हुन्छ ।’ कर्मचारीलाई मोटिभेसन पनि धेरै आवश्यक पर्ने उनको भनाइ छ । ‘कम्पनीको अधिकांश कार्यक्रममा म आफैं पुग्छु, कर्मचारीहरूलाई केही सकारात्मक नोट दिएर फर्किन्छु, नेतृत्वले अरूबाट काम लिने हो,’ उनी भन्छन्, ‘अथोरिटी डेलिगेट गरेर उनीहरूलाई एक किसिमबाट ड्राइभ गरिरहेको छु ।’ उनी अब प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा बीमा क्षेत्रमै रहने बताउँछन् । ‘आफ्नो क्षमता भएअनुसार काम गर्छु, इन्स्योरेन्स क्षेत्रमै केही काम गर्छु, हामी ग्लोबलरूपमा धेरै पछाडि छौं, सिक्नु र सिकाउनु पर्ने धेरै छ, म त्यसमै इन्गेज हुन्छु,’ उनले भने । जीवन बीमाले बचत र जोखिम न्यूनिकरणका लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको उनको भनाइ छ । ‘जोखिममा पर्दा हामी छौं, अब तपाईंलाई साथ दिने व्यक्ति कम छन्, अब संस्थाले साथ दिन्छ भन्नका लागि जीवन बीमा आवश्यक छ, नेपालमा बुबाले आर्जन गरेको सम्पत्ति नै ब्याकअप हो भन्ने छ, त्यो सिस्टमले नै समस्या गरिरहेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘ब्याकअपका लागि अब इन्स्योरेन्स चाहिन्छ ।’ हेड सरसँग लञ्च, सिनियरसँग दोस्ती पोषकराज पौडेल पृथक परिवेशमा हुर्किए । घुमघाममा रूची राख्ने उनी साथी भने आफूभन्दा सिनियरलाई बनाउँछन् । विद्यार्थी जीवनमा पनि उनले सँगै पढ्नेसँग दोस्ती बनाएनन्, आफूभन्दा एक कक्षा बढी पढ्नेसँग उनको दोस्ती जम्यो । अहिले पनि उनी तिनै विद्यार्थी जीवनका साथीहरूसँग केहिलकाहीँ भेट्ने अवसर पाउँछन् । उनी विद्यालय हुँदा पनि हेड सरसँग बसेर लञ्च खाएको अनुभव सुनाउँछन् । ‘म आफूभन्दा ठूलोसँग संगत गरियो भने केही सिकिन्छ सोच्थें, सोही कारण साथी पनि आफूभन्दा माथिल्लो कक्षाकालाई बनाए, स्कुलमा लञ्च गर्दा हेड सरसँग नै बसेर खान्थें,’ विगत स्मरण गर्दै उनी भन्छन्, ‘म घुलमिल भने सबैसँग हुन्थें ।’ आफ्नो तत्काल रियक्ट गर्ने बानी नरहेको उनी सुनाउँछन् । चितवनबाटै मागी विवाह गरेका पौडेलकी श्रीमती सहकारीमा काम गर्छिन् । उनको दुई छोरी छन् । एउटा अमेरिकामा सूचना प्रविधि (आईटी) पढिरहेकी छन् भने कान्छो छोरी एसईईको तयारीमा छिन् । उनी आफ्नो छोरी विदेशमा पढेर नेपालमै फर्किने विषयमा विश्वस्त छन् । सरकारले विदेशमा रहेका युवालाई नेपालमा स्वागत गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नु पर्ने उनको छ । ‘युवा विदेश गइरहेका छन्, उनीहरूलाई रोक्न ओरिन्टेसन दिन सकेका छैनौं, हामीले विद्यालयमा पनि पढ् भने पढ् नत्र हली हुन्छस् भन्ने गलत भाष्यको निर्माण गर्यौं, कृषिको सम्भावना भएको देशमा कृषिलाई नै हेला गर्यौं, त्यसकारण पनि विद्यार्थीहरू कृषिमा आकर्षित हुन सकेन,’ उनी भन्छन्, ‘कृषि राम्रो हो, यो पेसा सम्मानित पेसा हो भनेर विद्यालय र घरबाट पनि सिकाइएको भए, आज देशको युवाहरू कृषिमा काम गरिरहेको हुन्थे ।’ तर, उनी विदेशमा गएका युवाहरू एकदिन नेपालमा फर्किनेमा विश्वस्त छन् । ‘विदेशमा पनि सजिलो छैन, गइसकेपछि फर्किन गाह्रो छ । तर, फर्केर आएकालाई पनि स्वागत गर्न सकेनौं, फर्केर आएकोमा गाली गरिरहेका हुन्छौं, हामीले विदेश जानका लागि झन् प्रोत्साहन गर्यौं, सबैले विदेश जानुपर्छ भन्ने न्यारेटिभ बस्यो । तर, एकदिन विदेशिएको जनशक्ति सीप, अनुभव र पैसा लिएर स्वदेशमै फर्किन्छ भन्ने विषयमा विश्वस्त बनौं, त्यसपछि नेपाल बन्छ ।’ (देशविकासबाट) बैंकिङमा ‘बोल्ड’ बज्राचार्यः कडा स्वभाव, तत्काल निर्णय नेपालमा पाँच प्रकारका व्यवस्थापक; देशको खाँचो गगन प्रधान र मीनबहादुर गुरुङ्गजस्ताको बीमामा शिखर चुम्न सफल, नम्बर वानमा रहिरहने अठोट तीन दशकदेखि एउटै संस्थाको नेतृत्व हाँकिरहेका प्रभाकर, ‘पैसा र प्रख्यातिभन्दा प्लेटफर्म महत्वपूर्ण’ हामीले बैंक चलाए जसरी सरकारले देश चलाउन सक्यो भने धेरै अगाडि पुगिसक्थ्यौं : अध्यक्ष पौडेल  कक्षा र कार्यकक्षमा कुशल कुलमान