विशेष

काठमाडौं । कोरोना महामारीबाट जब नेपाल पनि अछुतो रहन सकेन, तब आममानिस स्वास्थ्य समस्यामा त परे नै, सँगसँगै मुलुकको अर्थतन्त्रको गति पनि बिस्तारै धिमा हुँदै गयो । चलायमान अर्थतन्त्र लगभग ठप्प हुँदा संघीय राजधानीको व्यापारिक केन्द्र दरबारमार्ग यसबाट बच्न सक्ने कुरै भएन । कोरोना महामारीअघि व्यापारिक केन्द्र दरबारमार्गको व्यापार गुलजार थियो । दरबारमार्ग काठमाडौंको ठूलो व्यापारिक केन्द्र हो । कोरोना महामारीको चपेटामा परेर तनाव खेपिरहेको दरबारमार्गले महामारी हट्दै जान थालेपछि बिस्तारै सास फेरिरहेको थियो । यसले यसो गति लिने छाँट देखाइरहेको थियो । तर, एक्कासि यसमाथि अर्को बज्रपात आइलाग्यो । काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर पदमा चुनाव जितेका स्वतन्त्र उम्मेदवार बालेन्द्र साह (बालेन) ले फ्याट्टै निर्णय गरिदिए– ‘दरबारमार्ग सडक छेउमा रहेको पार्किङ तुरुन्त हटाउनू !’ यति भएपछि सबै काम तमाम हुन पुग्यो । हिजोसम्म गुलजार दरबारमार्ग एक्कासि खहरे सुकेजस्तो भयो । ‘क्वालिटी ग्राहक’ अर्थात बढी पैसा खर्च गर्न सक्ने उपभोक्ताको गन्तव्य दरबारमार्गमा लगभग कर्फ्यु लागेजस्तै भयो । दरबारमार्ग मूलसडकका दायाँ–बायाँ वर्षौंदेखि व्यापार गरिरहेका रेस्टुरेन्ट, ब्रान्डेड सामानका पसल, होटल, जुत्ता, कस्मेटिक, गहना पसल, अन्तर्राष्ट्रिय चेन रेस्टुरेन्ट, चस्मा पसल, बुटिक, इलेक्ट्रिक र इलेक्ट्रोनिक सामानका पसललगायतका कारोबार लगभग ठप्प नै भयो भन्दा अतिशयोक्ति नहोला । काठमाडौं महानगरपालिकाले दरबारमार्गका सडकमा दशकौंदेखि हुँदै आएको गाडी र मोटरसाइकल पार्किङ हटाएपछि यहाँको व्यापारिक कारोबार लगभग ठप्पजस्तै छ । महानगरले पार्किङको विकल्प नदिनाले सारा व्यापार चौपट भएको व्यवसायीको दुखेसो छ । अब आजको कुरा, अहिले दरबारमार्ग सुनसान छ । अधिकांश व्यापारिक भवन र तिनका पसल कबलमा ‘टु लेट’ लेखेर टाँसिएको देख्न सकिन्छ । ग्राहक आउलान् र सामान किन्लान् भनेर बाटो हेरेर बसेका व्यापारीलाई आफ्ना पसल कबलका सटर भाडा कसरी तिर्ने भन्ने चिन्ताले दिनहुँ सताइरहन्छ । घरधनीले भाडा छुट दिए वा भाडा तिर्न केही समय थपिएदिए पनि व्यापारै नभएपछि व्यापारीलाई पसल कबल टिकाइराख्न कम्ता चुनौती छैन । विकासन्युजकर्मी दरबारमार्ग घुमिरहँदा पसल कबल सबै खुलेका थिए । तर, रेस्टुरेन्ट, सपिङ मल, कपडा, जुत्तादेखि गहना पसलसम्म सुनसान थिए, ग्राहक देखिन्थेनन् । ग्राहक नै नआएपछि पसल सञ्चालक र कर्मचारी फुर्सदमै थिए र गफगाफमै व्यस्त देखिन्थे । दरबारमार्गका व्यापारीका पसल कबलका सटरका भित्तामा ‘५० प्रतिशसम्म आकर्षक छुट’ भनेर पम्प्लेट टाँसिएका छन् । तर, त्यहाँ टाँसिएका आर्कषक छुटले पनि ग्राहक आकर्षित गर्न सकिरहेका छैनन् । त्यहाँका व्यापारीले एउटै सटरको मासिक भाडा १० देखि १५ लाख रुपैयाँसम्म बुझाउनुपर्ने सम्बद्ध व्यापारी बताउँछन् । तर, पसल खुले पनि व्यापार चाहिँ नभएको व्यापारी दुखेसो पोख्छन् । दरबारमार्गमा ‘फेसन मन्त्र’ नामक बुटिक चलाइरहेकी रजनी राणा पछिल्लो केही समयदेखि व्यापार चलायमान नभएको बताउँछिन् । ‘दसैँ/तिहारमा पनि सोचेजस्तो व्यापार भएन,’ उनी भन्छिन्, ‘ आधा पनि व्यापार छैन ।’ राणाका अनुसार तिहारका लागि भन्दै फाट्टफुट्ट कपडा किन्ने त आइरहेका छन् । तर, त्यस्तो व्यापारले मात्रै सटर भाडा तिर्न सकिने अवस्था छैन । ‘पार्किङको व्यवस्था नभएकाले पनि आफ्ना सवारीसाधनमा आउने यहाँ रोकिन पाउँदैनन्,’ उनी गुनासो गर्छिन्, ‘अब पैदल आउनेले मात्रै यहाँको व्यापार धान्न सक्ने कुरा हुँदैन । सटर भाडा नै तिर्न नसक्ने अवस्था आएपछि पसल खोल्नुले मात्रै कुनै औचित्य पनि राख्दैन । यही व्यापार नै मान्छेको रोजीरोटीको विषय हो । रोजीरोटी नचल्ने अवस्था आएपछि अर्को विकल्प खोज्नुपर्ने हुन्छ ।’ त्यस्तै दरबारमार्गकै अर्का एक व्यापारी आफ्नो नाम उल्लेख नगर्ने सर्तमा पार्किङको असुविधाका कारण व्यापार खस्किएको बताउँछन् । ‘अहिलेको अवस्था नियाल्दा दरबारमार्गका सडक सवारीसाधन आवतजावत गर्ने माध्यममात्र बनेका छन्,’ उनी काठमाडौं महानगरपालिकाप्रति आक्रोशित हुँदै भन्छन्, ‘पोहोरभन्दा अहिलेको व्यापारमा धेरै नै गिरावट आयो । यही कारण नै भनेर भन्न सकिने अवस्था छैन । सामान किन्न आउने ग्राहकले पनि सामानको मूल्य सोध्ने र मूल्यअनुसारको पैसा तिर्न नसक्ने बताउँछन् ।’ उनले पनि पसलको मासिक भाडा ८ लाख रुपैयाँसम्म तिनुपर्ने बताए । ‘अहिले पछिल्लो दुई महिनामा मैले ३ लाख रुपयाँको मात्रै व्यापार गरेको छु । अब भाडा कसरी तिर्ने ?,’ उनले गम्भीर हुँदै भने, ‘अब भाडा तिर्न पनि महिनाको ५ लाख आफ्नै गोजीबाट हाल्नुपर्छ । घाटाको व्यापार गर्न सकिँदैन । मैले पनि अर्को विकल्पका लागि अध्ययन गर्दैछु । तपाईंले यहाँ जति पनि कमर्सियल भवनमा टु लेट देख्नुभएको छ नि, यसको मुख्य कारण नै यही हो ।’ दरबारमार्गमै ३० वर्षदेखि गरगहना पसल सञ्चालन गरिरहेका एक व्यापारी निराश मुद्रामा देखिन्थे । ३० वर्षको अनुभवमा पहिलोपटक यस्तो गम्भीर समस्या देखापरेको उनी सुस्तरी बताउँछन् । ‘पछिल्लो समय आर्थिक मन्दीका कारण पनि गहनामा मानिसहरूको आकर्षण नबढेको हुन सक्छ,’ उनी भन्छन्, ‘तिहारको समय भएकाले फाट्टफुट्ट अर्डर त आएका छन् । तर, पछिल्लो तीन–चार महिनामा सोचेजस्तो व्यापार छैन । भूकम्प र कोरोना महामारीले पनि व्यापारलाई असर त गरेको थियो तर अहिलेजस्तो अवस्था आएको याद छैन ।’ पोहोरभन्दा यो वर्ष व्यापारमा उच्च घाटा बेहोर्नुपरेको उनी दुखी हुँदै बताउँछन् । ‘मेरो नाम नलेखिदिनुहोला है,’ उनको आग्रह थियो । ००० दरबारमार्ग विकास समिति अध्यक्ष सञ्जीव तुलाधर काठमाडौंको प्रमुख व्यापारिक केन्द्रको व्यापारमा गिरावट आउनु र व्यापारिक भवनहरू खाली हुँदै जानुको मुख्य कारण आर्थिक मन्दी नभई ‘पार्किङ’ हट्नु रहेको दाबी गर्छन् । धेरैजसो ग्राहक ‘दबारमार्गमा पार्किङ छैन’ भन्दै अन्यन्त्र किनमेल गर्न जान थालेको उनको भनाइ छ । ‘अब दरबारमार्गप्रति ग्राहकले गलत धारणा बनाइसके,’ अध्यक्ष तुलाधरले विकासन्युजसँग भने, ‘पार्किङको समस्या छ भनेर दरबारमार्ग आउने ग्राहकले अरू गन्तव्य रोज्न थालेका छन् । जसले गर्दा यहाँको व्यापारको आकार पनि सानो हुँदै गएको छ । धेरै व्यवसायी पलायन हुने अवस्थामा छन् । अहिले दरबारमार्गको व्यापार ५० देखि ६० प्रतिशत घटेको छ ।’ पहिला दरबारमार्गमा पार्किङ हुँदा व्यापार ७० देखि ८० प्रतिशत हुने गरेको तुलाधरको भनाइ छ । व्यापारमा कमी आएका कारण राजस्व पनि घटेको उनले बताए । दरबारमार्गमा पाँच लेनको सडक छ । ती लेनमध्ये दुई–दुई लेनमा गाडी आवतजावत गर्नुपर्ने र एक लेन पार्किङलाई दिनुपर्ने अध्यक्ष तुलाधरको भनाइ छ । ‘पहिलेदेखि नै एक लेन चाहिँ पार्किङलाई भनेरै छुट्ट्याइएको थियोे,’ उनी भन्छन्, ‘काठमाडौं महानगरका मेयर बालेनजीले बुझेर पार्किङ हटाउनुभयो वा नबुझी हटाउनुभयो, त्यो थाहा भएन । तर, यही कारण दरबारमार्गका व्यापारीको बिजोग नै भयो । यसको अर्थ धेरैको रोजीरोटी र सरकारी राजस्वमा पनि असर गरेको छ ।’ पार्किङको विकल्पका लागि तुलाधर र उनको टिमले मेयर साहसँग बारम्बार अनुरोध गरिरहेको छ । ‘हामीले गरेको अनुरोधमा मेयरसाबका तर्फबाट कुनै जवाफ आएको छैन,’ अध्यक्ष तुलाधर निराश हुँदै भन्छन्, ‘अब त दरबारमार्गको व्यापारिक केन्द्रको ट्याग हट्ने निश्चितजस्तै भइसक्यो । तै पनि मेयर साबले कुरा बुझ्नुहुन्छ कि भन्ने झिनो आश भने बाँकी छ ।’ ००० काठमाडौं महानगरले २०७९ मंसिर दोस्रो साता दरबारमार्गका सडक छेउ हुँदै आएको गाडी तथा मोटरसाइकल पार्किङ हटाएको थियो । दरबारमार्ग मूलसडकका दुवैतर्फ पैदलयात्रीका लाग १०/१० फिटको सडक पेटी, कुल ७० फिट चौडाइको पाँच लेन सडकमध्ये एक लेन सवारी पार्किङमा प्रयोग भइरहेको थियो । दरबारमल १, दरबारमल २, अन्नपूर्ण होटललगायतमा भएको पार्किङ दरबारमार्गको व्यापारका लागि अपुग हुने अध्यक्ष तुलाधर बताउँछन् । अहिले दरबारमार्ग क्षेत्रको व्यापार सुस्ताउनुको मुख्य कारण नै पार्किङ भएकाले महानगरले तत्कालै बुझेर समस्या समाधान गरिदिनुपर्ने उनको माग छ । दरबारमार्ग सामान किनबेच गर्ने ठाउँमात्रै नभएको अध्यक्ष तुलाधरको तर्क छ । ‘दबारमार्ग व्यापारिक केन्द्रमात्रै नभएर मनोरञ्जन र पर्यटन गन्तव्य पनि हो,’ उनी भन्छन, ‘दरबारमार्गलाई सरकारले प्राथमिकतामा राख्नैपर्छ ।’ ०००० पछिल्लो समय भाटभटेनी, सेल्सबेरी, बिगमार्टजस्ता आधुनिक र विकेन्द्रित मार्टको भने व्यापार बढेको छ र उपभोक्ताको आकर्षण पनि त्यतातिर बढेको देख्न सकिन्छ । भाटभटेनीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत पानु पौडेलका अनुसार भाटभटेनी सुपरमार्केटले एक वर्षमा २९ अर्ब ७० करोड रुपैयाँको व्यापार गरेको छ । कम्पनीले सन् २०२२ मा २६ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँको व्यापार गरेको थियो । ठमेलमा पनि अधिकांश सटर बन्द पछिल्लो समय पर्यटन गन्तव्य ठमेलको अवस्था पनि दरबारमार्गको जस्तै छ । अहिले ठमेलमा व्यापारिक भवनका दोस्रो तलादेखि माथिका अधिकांश सटर (कोठा) खाली देख्न सकिन्छ । ठमेलका घरधनीहरूले पनि २५ देखि ३० प्रतिशतसम्म छुट दिएर सटर भाडामा लगाउन चाहेका छन् । तर, पनि भाडामा लिने मान्छे पाउन मुस्किल देखिने उनीहरूको गुनासो छ । विगतमा दरबारमार्ग, ठमेल, न्यूरोड, पुतलीसडकमा सटर वा वा कोठाहरू लाखौं रुपैयाँ ‘सलामी’ लिएर किनबेच हुने गर्थे भने हाल त्यो पनि असम्भव देखिएको छ । यी ठाउँहरूमा कोरोना महामारीअघि व्यापारका लागि महँगै भाडा तिरेर व्यापार गर्न पनि व्यापारी पछि पर्दैनथे । अहिले घरधनीलाई पनि सटर खाली राख्नुभन्दा भाडा घटाएरै दिनुपर्ने दबाबजस्तै देखिन्छ । ठमेलमा अहिले पनि मासिक २० हजारदेखि ५० लाखसम्म घरभाडा बुझाउने व्यवसायी छन् । घरधनीले घरभाडा छुट दिए पनि ठमेलमा पसल, अफिस, रेष्टुरेन्ट बन्द हुने क्रम रोकिएका छैनन् । ठमेलका रात्रि क्लब पनि यसबाट प्रभावित नै छन् । उनीहरू फ्याट्टै व्यवसाय बन्द गरेर हिँडिहाल्ने अवस्थामा पनि छैनन् । ठमेलमा अहिले पर्यटक सिजन भए पनि व्यापार भने घटेको ठमेल पर्यटन विकास परिषदका पूर्वअध्यक्ष एवं नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका केन्द्रीय सदस्य रामशरण थपलिया बताउँछन् । ‘अहिले ठमेल सिजनमै छ, अफ सिजन त होइन,’ पूर्वअध्यक्ष थपलिया भन्छन्, ‘पर्यटक आगमन सन्तोषजनक भए पनि व्यापार छैन ।’ अहिले व्यापारिक केन्द्र ठमेलको दोस्रो, तेस्रो तलामात्र नभई भुइँतला पनि खाली हुँदै गएको उनी बताउँछन् । अहिले विश्व नै आर्थिक मन्दीमा रहेकाले नेपाल त्यसबाट अछुतो रहन नसकेको थपलियाको भनाइ छ । ‘हामीकहाँ म्यानपावर कम छ । यहाँका जनशक्ति कुनै एउटा पसलमा आएर काम गर्छन्, केही समयपछि विदेश पलायन भइहाल्छन्,’ उनी भन्छन्, ‘अर्को कुरा, तलब समयमा हुँदैन । सञ्चालकले आम्दानी नभएपछि नियमित तलब दिन सक्दैन । अब सञ्चालक नै पलायन हुने अवस्था आइसक्यो ।’ अहिले पर्यटक सिजन भए पनि विगतकै दाँजोमा आम्दानी नभएको उनको भनाइ छ । ‘हामीले विभिन्न स्किम ल्याएर व्यापार बढाउन पनि नखोजेका होइनौं,’ थपलिया थप्छन्, ‘तर, कुनै परिवर्तन भएन । के नपुगेर परिवर्तन भएन भन्नेमा हामीले समीक्षा पनि गर्न खोजेनौं ।’ ठमेलको व्यवसाय धान्न पर्यटक संख्या नै बढाउनुपर्ने पूर्वअध्यक्ष थपलिया बताउँछन् । ‘पर्यटक नै आएनन् भने ठमेलको सटर स्वदेशी पर्यटकबाट एकदमै कम चल्छ,’ उनी भन्छन्, ‘नेपालीले पनि खर्च गर्न नसक्ने भन्ने त छैन । तर, सामान्य खाना खाने, सपिङ गर्नेले मात्रै ठमेल चल्न निकै गाह्रो छ ।’ अहिले ठमेलमा स्वदेशी र विदेशी पर्यटक संख्याबराबरजस्तै भएको पूर्वअध्यक्ष थपलिया बताउँछन् । ‘ठमेलमा नेपालकै महँगो घरभाडा छ । हिजोको दिनमा राम्रो व्यापार थियो । व्यापार राम्रो भएकाले व्यापारीलाई पनि चल्न सहज थियो,’ उनी भन्छन्, ‘एउटा व्यापारीले व्यवसाय छाडिहाले पनि अर्को तुरुन्तै आएर व्यापार सुरु गरिहाल्थ्यो । अहिले व्यापार शून्य र भाडा चर्को हुनाले धमाधम व्यवसायी सटर छाड्न बाध्य छन् ।’ हाल बैंकले सहजै लगानी नगरेकाले व्यापारीहरू मारमा परेको पनि थपलिया बताउँछन् । ‘धेरै बैंकले ऋण दिएका छैनन्,’ उनी भन्छन्, ‘ऋण दिए पनि ब्याज तिर्न सक्ने व्यापारीको अवस्था छैन । बैंकले असुल नगरी छाड्दैन ।’ पछिल्लोपटक मुलकमा आयात परिमाण बढेको छ भने उपभोक्ता खपत पनि सोहीअनुसार बढिरहेको छ । तर, राजधानी सहरका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रमा रहेका अधिकांश सटरको व्यापार कम भएको थपलिया बताउँछन् । ०००० सन् १९९५ मा विश्वव्यापीरूपमा इन्टरनेट सुरुवात भएपछि संसारभरि अनलाइनबाट हुने व्यवसाय सुरु भएको थियो । विश्वबजारमा अमेजनजस्ता ठूला अनलाइन सपिङ प्लेटफर्म कम्पनीले आफ्नो बजार स्थापना गरेपछि पछिल्लो दशकमा नेपालमा पनि ई–कमर्स फस्टाएको छ । नेपालमा पनि मार्केटप्लेसका रूपमा दराज, हाम्रो बजार, सस्तो डिल, युवामञ्च डटकमजस्ता प्लेटफर्महरूले व्यापारको परिचयमा नयाँ आयाम थपेका छन् । पसलसम्म गएर सामान खरिद गर्ने ग्राहक यतिबेला ई–कमर्स कम्पनीका मोबाइल एप र वेबसाइटमा सामान रोज्ने र आफूले खोजेजस्तो ब्राण्ड र मूल्यमा सहजै अर्डर गर्न पाइने भएपछि अनलाइन सपिङमा ग्राहकको आकर्षण नजानिँदो पारामा बढिरहेको छ । पछिल्लो समय विश्वप्रख्या सामाजिक सञ्जाल एपहरू टिकटक, फेसबुक र इन्स्टाग्राम पनि आफ्ना व्यवसायको विज्ञापन गर्ने राम्रो माध्यम बनेका छन् । टिकटक, फेसबुक, इन्स्टाग्राम वा कम्पनीको वेबसाइट नै बनाएर पनि व्यवसाय भइरहेका छन् । साना–साना खुद्रा पसल, कपडा पसल, जुत्ता, ब्याग, कस्मेटिक, ब्युटीपार्लर, बुटिक, गरगहना पसल, रेस्टुरेन्ट, सामान्य खाजा खाने पसल, नर्सरीदेखि ठमेल, दरबारमार्ग, न्यूरोड, बानेश्वरजस्ता व्यापारिक केन्द्रमा करोडौं लगानीमा खुलेका ठूला पसल, मल, सपिङ कम्प्लेक्समा रहेका पसलहरूले टिकटक, फेसबुक, इन्स्टाग्राम वा अन्य सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यापार गर्दै आएका छन् । यस्ता सामाजिक सञ्जालमा आफ्नै एकाउन्ट वा ह्यान्डल खोलेर भिडियोमार्फत सामान बेच्न धेरै नै सजिलो भएको छ । अनलाइन सपिङ गर्न रुचाउने ग्राहक वा उपभोक्ताले व्यापारी तथा पसलका त्यस्ता एकाउन्ट वा ह्यान्डललाई चौबिसै घन्टा पछ्याइरहेका हुन्छन् । नयाँ सामान वा नयाँ उत्पादन बजारमा ल्याउनुपरे त्यस्ता व्यापारिक एकाउन्ट वा ह्यान्डलबाट सार्वजनिक हुने गरेका छन् । जसले गर्दा कुनै पनि सञ्चारमाध्यम (टेलिभिजन, पत्रपत्रिका, अनलाइन समाचार पोर्टल) मा महँगो रकम तिरेर विज्ञापन गर्नु पनि नपर्ने हुँदा व्यापारीलाई राम्रै फाइदा हुने गर्छ । त्यतिमात्र होइन, यसरी सामाजिक सञ्जाल फेसबुक, टिकटक वा इन्स्टग्राम जेबाट आफ्ना सामान वा उत्पादनबारे भिडियो सार्वजनिक गर्नासाथ एकैपटक हजारौं, लाखौं वा करोडौं ग्राहकमाझ पुग्ने गर्छ । त्यस्ता भिडियोमा सामान खरिद अर्डर गर्नका लागि सम्पर्क ठेगाना, मोबाइल वा ल्यान्डलाइन टेलिफोन नम्बर दिइएको हुन्छ । यसबाट ग्रााहकलाई पनि कति सजिलो भएको छ भने सामान किन्न बजार गइरहनै पर्दैन, जसबाट समयको बचत छँदैछ, यातायात खर्च पनि जोगिन्छ । ग्राहकले त्यही भिडियोमा हेरेर आफूलाई मनपर्ने सामान खरिद अर्डर गर्न सक्छन् । प्रविधिले त्यसमाथि यति सजिलो बनाइदिएको छ कि सामान खरिद अर्डर गरेपछि पैसा पनि सिधै अनलाइनमार्फत तिरे हुन्छ । ग्राहकले आफूलाई मनपरेका लुगा, जुत्ता, कस्मेटिक, घडी, ब्याग, सारी, कुथौ, पाइन्ट, सर्ट, टिसर्ट वा अन्य जुनसुकै सामान अर्डर गरेको केही समयमै घरमै आइपुग्छ । कुनै नाम चलेकै रेस्टुरेन्ट होस् वा सामान्य खाजा पसल वा ठूलै होटलबाट आफूलाई मन लागेको खानेकुरा मगाउन पनि सिधै अनलाइबाट सकिन्छ । प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले ग्राहकलाई धेरै नै सहज बनाइदिएका छन् । बजारमा आर्थिक मन्दी या विविध कारण सटरहरू खाली गर्नुपर्ने बाध्यता आइलाग्दा पसल छाड्न बाध्य भइरहेका व्यापारीहरूले यी माध्यममबाट पनि आफ्नो व्यापारलाई अगाडि बढाइरहेको पनि देख्न सकिन्छ । महँगो सलामी दस्तुरका कारण व्यापारिक केन्द्रका मुख्य सडकमै सटर भाडामा लिन नसक्ने अवस्था भएपछि व्यापार गर्न चलाखी गर्नेहरूले फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्रामलगायत सामाजिक सञ्जालको व्यापक उपयोग गरिरहेका छन् । उनीहरू मुख्य सडकमा पसल नराखी भित्री सडकमा स्टोर खोलेर राम्रै आँकडामा व्यापार गरिरहेका छन्, तर यसमा सबै तिनै अनलाइन प्लेटफर्मको उपयोग भइरहेको छ । सीमित खर्च, सीमित स्रोत र सीमित साधनबीच कसैले कुनै नयाँ व्यवसाय सुरुवात गर्छु भन्ने सोच बनाएमात्र हुने वातावरण पछिल्लोपटक प्रविधिमा भएको विकासले तयार पारिदिएको छ । अहिलेका यस्ता डिजिटल प्लेटफर्मले पनि सानादेखि ठूला आकारका व्यापार गर्न राम्रै साथ दिइरहेका छन् । संघीय राजधानीमात्र नभई मुलुकका धेरै सहरबजारका सटर खाली हुँदै गएका देखिन्छन् । यसको प्रमुख कारण महँगो भाडा वा महँगो सलामी दस्तुर रहेको व्यवसायी बताउँछन् । त्यसमाथि पछिल्लो दशक त अनलाइन सपिङको बढेदो क्रेजले त्यस्ता व्यापारिक केन्द्रका सटरमा टु–लेट (भाडामा छ) लेखिएका बोर्ड झुन्ड्याइनु अब नौलो नहुने अवस्था सिर्जना भइसकेको दरबारमार्गका एक व्यापारीले बताए । संघीय राजधानी काठमाडौंको कुरा गर्दा विगतमा असन, इन्द्रचोक, भोटाहिटी, न्यूरोड, दरबारमार्ग, ठमेल, नयाँबानेश्वरलगायत मात्र बजारका रूपमा चिनिन्थे । तर, अहिले बजार धेरै नै विस्तार भइसकेको छ । चक्रपथ (रिङरोड) क्षेत्र वरपार र त्यसभन्दा बाहिर पनि प्रशस्त बजार खुलेका छन् । त्यसको असरले पनि मुख्य बजारमा व्यापार घटेको व्यापारीको अनुभव छ । रिङरोड बाहिर पनि भाटभटेनी, बिगमार्ट, केके मार्टजस्ता ठूला सपिङ मलहरू भटाभट खुल्न थालेपछि व्यापारिक केन्द्रमा महँगो भाडामा सटर लिएर बसेका व्यापारीको लगभग बिचल्ली भएको छ भन्दा अतिशयोक्ति नहोला । त्यसमाथि संघीयतासँगै प्रदेश मुकाम र पालिका मुकाममा नयाँ बजार बसेका छन् । त्यसले पनि मुख्य बजार सुनसान बनाउन सहयोग पुगेको छ । सम्बन्धित शिर्षक सहरमा व्यापार बढेकै छ, घटेको सटरमा मात्र हो

काठमाडौं । खोटाङको गाउँबेसीमा उकाली गर्दै गर्दा महाप्रसाद अधिकारीलाई नेपाल राष्ट्र बैंकको गभर्नर बन्छु भन्ने विषय ‘आकाशको फल’ थियो । जसलाई सजिलो हेर्न सकिन्थ्यो तर टिप्न असम्भव । त्यो असम्भवतालाई उनले कसरी सम्भव तुल्याए ? यही प्रश्न हामीले उनै महाप्रसाद अधिकारीलाई सोध्यौं । उनले जवाफमा भने, ‘नेपालमा गभर्नरको एउटा मात्रै पद हुन्छ, म त्यही बन्छु भन्ने लागेको थिएन, तर सबै कुरा समयले बनायो, मैले मेहनत मात्रै गरेको हुँ ।’ उनले थप्दै भने, ‘जसले म यो बन्छु भनेर सपना बुन्छ, उसले त्यही अनुसार मेहनत पनि गरेको हुन्छ, उसले मेहनत अनुसार नपाइरहेको पनि हुन्छ । आफ्नो तर्फबाट गर्नुपर्ने मेहनत निरन्तर जारी राख्नुपर्छ तर, अलिकति महत्वकांक्षी राखियो त्यो भोलि गएर हुन सकेन भने व्यक्तिगत रुपमा पनि त्यसले राम्रो गर्दैन ।’ वि.सं २०२१ सालमा खोटाङमा जन्मेका महाप्रसाद अधिकारीको स्कुले जीवन गाउँमै बित्यो । बिहान साँझ घरमा आमाबुवालाई सहयोग गर्ने उनी दिउँसो विद्यालय जान्थे । वि.स २०३९ सालमा उनले गाउँबाटै एसएलसी (हालको एसईई) पास गरे । गाउँमा हुँदा उनले शिक्षण पेशा शुरु गरे । उनले बुझेको पहिलो तलब २ सय ९० रुपैयाँ थियो । त्यसपछि उनी वि.सं २०४० सालमा बाँकी अध्यनको लागि काठमाडौँ छिरे । यसपछि सुरु भयो उनको पढाइसँगैको जागिरे जीवन । महाप्रसादले काठमाडौंमा आइकमको पढाइसँगै खाद्य संस्थानमा काम थाले । ‘मलाई म काम गर्दे जाँदा संस्थाको लागि इमान्दारी पूर्वक गरें, धेरै पछिसम्म पनि म राष्ट्र बैंकको चिफ नै हुन्छु भन्ने सोचेको थिइनँ । निरन्तर काम गर्दै गएँ इडी बनें, डेपुटी गभर्नर भएँ, डेपुटी भइसकेपछि चाहिँ स्वभाविकै रुपमा गभर्नर हुनुपर्छ भन्ने लाग्यो,’ उनले आफ्नो सुरुवाती दिनदेखि हालसम्मको जीवन यात्रा सुनाउँदै भने । अधिकारीले वि.सं २०४२ सालमा प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षामा नाम निकालेर सरकारी जागिरको यात्रा तय गरेका हुन् । वि.सं २०४२ सालमा राष्ट्र बैंकको साहयक स्तरको पदमा जागिर सुरु गरेपछि उनलाई अब यही क्षेत्रमा मैले अझैं प्रतिसपर्धा गर्नु पर्छ भन्ने लाग्यो । उनी वि.सं. ०५१ सालमा राष्ट्र बैंकको उप निर्देशक पदमा स्तरोन्नती भए । वि.सं २०५६ मा निर्देशक पदमा बढुवा भए । त्यसपछि २०६७ सालमा उनी राष्ट्र बैंकको डेपुटी गभर्नर बने । राष्ट्र बैंकमा विभिन्न पदमा गरी तीन दशक बढी समय बिताएका उनी वि.स २०७६ चैत २४ गते गभर्नरका रुपमा नियुक्त भए । महाप्रसाद जुन संस्थाबाट सामान्य कर्मचारीको रुपमा प्रवेश गरेका थिए त्यही संस्थाको सर्वोच्च पदमा पुग्दा अचम्म मान्दैनन् । बरु उनलाई काम गर्दैजाँदा अझै मेहनत गर्न जाँगर चल्छ । अधिकारीले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट २०४६ सालमा व्यवस्थापन संकायमा र इन्स्टिच्युट अफ चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट अफ इण्डियाबाट चार्टर्ड एकाउन्टेट (सीए) पनि गरेका छन् । गभर्नर महाप्रसाद अधिकारी मिहिनेत र सपनाले मान्छेलाई कल्पना नगरेको ठाउँमा पु¥याउने बताउँछन् । उनी अहिलेका विद्यार्थी अथवा केटाकेटीलाई पनि ठूलो महत्वकांक्षा नराखी मेहनत गर्न सल्लाह दिन्छन् । ‘म यही बन्छु, तिमी भोलि गएर यही बन भन्नुभन्दा पनि म मिहेनत गर्छु र केही गर्छु भन्ने सोच्दा राम्रो हुन्छ, उनले भने, ‘यसो गरे भोलि तनाव पनि लिनु पर्दैन ।’ गभर्नरको सपना लेखपढ गरी भोलि के बन्ने ? सामान्यतया सबैलाई सोधिने एउटा सामान्य प्रश्न हो । छोराछोरीलाई अभिभावक, विद्यार्थीलाइ शिक्षक यस्तै प्रश्न सोध्छन् । तपाईं हामीले पनि एसएलसी दिइसकेपछि वा अहिलेको एसईई दिसकेपछि भविष्यलाई निर्धारण गरेर आफ्नो अध्ययन यात्रा सुरु गरेका थियौँ र अहिले गर्छौँ पनि । कहिलेकाँही हामीले बनाएको योजना सफल नहुन पनि सक्छ अर्थात् जुन उद्देश्य बोकेर हामी हिँडिरहेका हुन्छौँ त्यो लक्ष्यमा नपुग्न पनि सकिन्छ । र, नदेखेको सपना नबोकेको उदेश्यमा पनि हामी भोलि पुग्न सक्छौं । गभर्नर महाप्रसाद अधिकारीलाई पनि म नेपालको गभर्नर हुन्छु भन्ने कल्पना समेत थिएन । तर, अहिले तपाईं हामीले चलाउने पैसामा उनको हस्ताक्षर चल्छ । देशको आर्थिक नीति कस्तो हुनुपर्छ ? देशको आर्थिक विकासका लागि कसरी अघि बढ्नुपर्छ भन्ने विषयमा उनको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यसो भनिरहँदा लक्ष्य र उद्देश्य नबोकेर हिँडनुपर्छ भनेको हैन, मिहिनेत र कडा परिश्रमले समयसँगै जिम्मेवारीमा पुगिन्छ । ‘मनोरञ्जन पनि गर्छु’ हरेक काम र पदका पछाडि चुनौति आउनु स्वभाविक हो । यस्तो चुनौति आयो भन्दैमा तनाव लिएर बस्ने चलन छैन गभर्नर अधिकारीको । उनी भन्छन्, ‘सकेजति काम गर्नु पर्छ । तर, चुनौतीको सामना गर्न पनि डराउनु हुँदैन ।’ अधिकारीलाई लगातारका कामबाट थकित हुँदा गीत सुन्न, गेम हेर्न मन पर्छ । उनलाई भलिबल र व्याडमेन्टन खेल्न मन पर्छ भने फुटबल हेर्न पनि उनी रचाउँछन् । उनी बेलाबखत क्रिकेट हेर्ने गरेका छन् । घरमा भान्छाको काम गर्न पनि अधिकारलाई रमाइलो लाग्छ । ‘हामी घरमा आफै पकाएरै खाने हो । मलाई भान्छामा काम गर्न पनि उत्तिकै मनपर्छ, खानामा दालभात तरकारी लगायत सामान्य खानेकुराहरु मनपर्छ, गीत सुन्छु, कहिले आफै गुनगुनाउँछु पनि यती गरे तनावबाट मुक्त भइन्छ,’ अधिकारीले आफ्नो रुची सुनाउँदै भने । अधिकारीको परिवार अहिले ललितपुरमा बस्छ । वि.सं २०५९ सालमा ललितपुरमा घर बनेपछि सबैजना घरमै बस्न थालेका हुन् । अधिकारीका एक छोरा र एक छोरी गरी दुई सन्तान छन् । छोरा अष्ट्रेलियामा व्याचलर पढ्दैछन् भने छोरी भने नेपालमै एमडी गर्दैछिन् । उनकी श्रीमती गृहणीको रुपमा घरमै काम गर्छिन् । ‘मलाई कुनै चिन्ता छैन, छोराछोरी आफै पढ्दै, कमाउँदै गरिरहेका छन्, श्रीमतीले घरव्यवहार धानिरहनु भएको छ, जीवन रमाइलो छ,’ गभर्नर अधिकारीले भने । विवाहपछि प्रेम गभर्नर अधिकारीको प्रेम अनुभव अनौठो छ । उनी भन्छन्, ‘गाउँमा घरको काम र विद्यालय जाँदै ठिक्क भयो, त्यसपछि सिधै बिहेको प्रस्ताव आइहाल्यो माया–प्रेमको अनुभव नै गर्न पाइनँ ।’ ‘बिहे अगाडि विद्यालय वा कलेज जाँदा यो मान्छे मलाई मन पर्यो भन्ने कुरा कहिल्यै भएन, बिहेपछि मात्र मायाप्रेमको अनुभव लिएँ,’ उनले मुस्कुराउँदै थपे । अधिकारी घुम्न पनि धेरै मन पराउँछन् । उनी नेपालका धेरैजसो जिल्ला घुमिसकेको सुनाउँछन् । पश्चिम दार्चुलादेखि पूर्वको ताप्लेजुङसम्म पुग्दा सबै ठाउँ उत्तिकै रमाइलो लागेको उनी सुनाउँछन् । उनले विश्वका धेरै विकसित, अविकसित देशहरु पनि उत्तिकै घुमेका छन् । विभिन्न देश पुग्दा नेपाल जस्तो सम्भावना भएको देश उनलाई कुनै लाग्दैन । सम्झिनै नचाहेको त्यो घटना मान्छेको जीवनमा धेरै घटनाहरु आइलाग्छन् । कतिपय जीवनभर अविस्मरणीय बनिदिन्छन् भने कतिपय चाहेर पनि बिर्सिन सकिँदैन । गभर्नर अधिकारीको जीवनमा पनि यस्तो घटना छ , जुन उनी सम्झिन पनि चाहन्नन् । त्यो विषय हो उनको निलक्बन । उनी २०७८ चैतमा सरकारको निलम्बनमा परे । निलम्बन गर्ने सरकारको प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा थिए भने अर्थमन्त्री थिऐ जनार्दश शर्मा । सोही बेला उनी निलम्बन परेका थिए । पनि गभर्नर अधिकारी अदालत गए । अदालतको आदेशमा गभर्नरको जिम्मेबारीमा उनी पुनः काममा फर्के । ‘काम गर्दै गर्दा कहिले कहीँ कानुनी झन्झटको सामाना गर्नु पर्ने हुँदो रहेछ, मैले यसलाई स्वभाविक रुपमा लिएको छु,’ उनले भने । निलम्बलमा परेको घट्नाबारे भने उनी धेरै बोल्न चाहेनन् । विकास मिडियाको प्रस्तुती विएन पोडकाष्टसँगको लामो अन्तरवार्तामा उनले भने, ‘यो घट्नालाई म बिसर्न चाहन्छु, धेरै नबोलौ ।’ स्वदेशमै बस्ने वातावरण बनाउनु पर्छ गभर्नर अधिकारी पछिल्लो समय विदेशिरहेका युवाहरुको संख्याप्रति चिन्तित छन् । युवाहरु दिनहुँ बिदेश पलायन भइरहेको बेला गभर्नर अधिकारी भने आफ्ना छोराछोरी स्वदेशमै काम गर्ने बताउँछन् । ‘नेपालमा पनि विस्तारै सेवा सुविधा राम्रो भइरहेको छ, छोरी नेपालमै छिन्, छोरा पनि बाहिर गएको भर्खरै हो, बाहिरबाट केही कुरा सिकेर नेपालमै आएर गर्छ,’ उनले भने । ‘नेपालमा सरकारी सेवा लिन झन्जटिलो हुने, रोजगार अभाव लगायतले युवाहरुमा निराशा छ, बिदेशीने क्रम बढ्दो छ, यो सुधार गर्न सकिने विषय हो,’ उनले थपे । नेपाल ठूलो सम्भावना र अवसर भएको देश भएको पनि उनी बताउँछन् । ‘नेपाल धेरै अवसर भएको देश हो । कतिपय देशमा समुन्द्र पुरेर घर बनेको हुन्छ, उनले भने, तर, हाम्रो देशमा योजनाबद्ध हिसावले देशमै भएका स्रोतसाधनको सदुपयोग गर्न सक्यो भने नेपालको अर्थतन्त्र छिट्टै विकसित देशको जत्तिकै मजबुत हुने थियो ।’ देश विकासका लागि राजनीतिक स्थायित्व आवश्यक रहेको उनी बताउँछन् । योजना कार्यान्वयन, कार्यक्रमको कार्यान्वन गर्न केही न केही स्थायित्व चाहिन्छ । नेपालमा बारम्बार सरकार फेरिनु, मन्त्री फेरिने प्रवृतिबाट विकास नभएको अधिकारीको ठम्याइ छ ।

काठमाडौं । बैंक तथा वित्तीय संस्थामा कर्मचारीसँगै सञ्चालक समूहमा पनि महिलाको सहभागिता बढ्दो छ । बैंकमा कार्यरत महिलाहरु बैंकबाट विदा भएसँगै उनीहरु धमाधम सञ्चालकका रुपमा नियुक्त हुने अभ्यास बढिरहेका छन् । अहिले अधिकांश वाणिज्य बैंकले महिलालाई विशेष प्राथमिकतामा राखेर सञ्चालकको रुपमा नियुक्त गर्ने अभ्यास बढाउँदा त्यसले सञ्चालक समितिमा पनि एक किसिमको सुन्दरता देखिन्छ । कतिपय महिला सञ्चालकहरु सेयरधनी भएर सञ्चालक बनिरहेका छन् भने कतिपय महिलाहरु अनुभव र ज्ञानका आधारमा स्वतन्त्र सञ्चालक बन्ने अवसर पाइरहेका छन् । नेपालको संविधानले नै हरेक क्षेत्रमा महिलाको ३३ प्रतिशत सहभागिता हुनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । कम्पनी ऐनले पनि पब्लिक कम्पनीमा सेयरधनी  महिला छ भने सञ्चालक समूहमा पनि महिलाको सहभागिता हुनु पर्ने व्यवस्था गरेको छ । तर, पनि कतिपय बैंकमा भने अहिले पनि महिला सञ्चालक छैनन् । कतिपय बैंकले दुई जना महिलासम्म महिला सञ्चालक राखेका छन् । बैंकको सञ्चालक समितिमा रहेका अधिकांश महिलाहरु ठूलो लगानी, लामो बैंकिङ अनुभव, सीप र योग्यताका आधारमा सञ्चालक समितिमा शक्तिशाली देखिन्छन् । सञ्चालक समितिमा रहेका अधिकांश महिलाहरु पूर्व बैंकर, प्राध्यापक, सरकारी निकायको उच्च तह तथा वित्तीय क्षेत्रमै लामो समय काम गरेकाहरु देखिन्छन् । आज हामीले कुन बैंकमा कसको सहभागिता छ भन्ने सामग्री तयार पारेका छौं । लक्ष्मी सनराइज बैंक : लक्ष्मी सनराइज बैंकमा ६ जना सञ्चालकमध्ये दुई जना महिला सञ्चालक छन् । स्वती रुङ्गटा र विद्या बस्न्यात सञ्चालकको रुपमा काम गरिरहेका छन् । लक्ष्मी बैंकमा सनराइज बैंक मर्ज हुनुअघि सनराइज बैंकमा शारदा शर्मा सञ्चालक थिइन् । तर, अहिले उनी सञ्चालकबाट विदा भइसकेकी छन् । लक्ष्मी सनराइज बैंकमा विद्या बस्न्यातले स्वतन्त्र सञ्चालकको रुपमा काम गरिरहेकी छन् भने रुङ्गाटा सन् २०१२ देखि सञ्चालकको रुपमा काम गरिरहेकी छन् । रुङ्गाटाले ग्लोबल इक्विटी फण्डमा म्यानेजिङ पाटर्नरको रुपमा पनि काम गरिरहेकी छन् भने उनीसँग वित्तीय क्षेत्रको राम्रो अनुभव छ । माछापुच्छ्रे बैंक : सात जनाको सञ्चालक समिति रहेको यस बैंकमा बन्दना कार्की सञ्चालक छिन् । उनी पब्लिक डाइरेक्टर हुन् । कार्कीले सिक्किम मणिपाल विश्वविद्यालयबाट बिजनेस एडमिनिस्ट्रेशन (एमबीए) मा स्नातकोत्तर गरेकी छन् । उनीसँग विभिन्न क्षेत्रका विभिन्न संस्थाहरूमा काम गरेको अनुभवका साथै उत्कृष्ट प्रशासनिक सीप पनि छ । उनले गण्डकी हाइड्रोपावर डेभलपमेन्ट कम्पनी र हिमश्री फुड्स प्रालिको प्रोक्योरमेन्ट म्यानेजरको रूपमा पनि पनि काम गरेकी छन् । नबिल बैंक : नबिल बैंकमा आशा राणा अधिकारीले महिला सञ्चालकका रुपमा काम गरिरहेकी छन् । उनी स्वतन्त्र सञ्चालक हुन् । तीन दशक बढी बैंकिङ क्षेत्रमा काम गरेको अनुभव भएकी उनीसँग यसअघि विभिन्न संघ संस्थामा काम गरेको अनुभव छ । उनले तत्कालीन सनराइज बैंकको डेपुटी सीईओ भएर पनि काम गरिसकेकी छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट एमबीए पास गरेकी उनीसँग साढे तीन दशक बैंकिङ क्षेत्रमा काम गरेको अनुभव छ । एनआईसी एशिया : सात जना सञ्चालकमा एनआईसी एशिया बैंकका एक जना महिला सञ्चालक छन् । सो बैंकमा विजया स्वारले महिला सञ्चालकको रुपमा काम गरिरहेकी छन् । कृषि विकास बैंकको विभिन्न पदमा रहेर काम गरिसकेकी उनीसँग बैंकिङ क्षेत्रमा चार दशक बढीको अनुभव छ । उनले यसअघि डिप्रोक्स लघुवित्त वित्तीय संस्थाको सञ्चालक, जडिबुटी उत्पादन तथा प्रशोधन कम्पनीको सञ्चालकको रुपमा तथा फण्ड म्यानेजमेन्ट कम्पनीको अध्यक्षको रुपमा कार्य गरेको अनुभव छ । उनले एशियन ईन्स्टिच्यूट अफ म्यानेजमेन्ट, मनिला, फिलिपिन्सबाट डेभलप्मेन्ट म्यानेजमेन्टमा स्नातकोत्तर गरेकी छन् । हाल उनी एनआइसी एशिया बैंकमा सम्पत्ति शुद्धीकरण निवारण सम्बन्धि समितिको संयोजक र कर्मचारी सेवा सुविधा समितिको सदस्यका रुपमा काम गरिरहेकी छन् । एनएमबि बैंक : एनएमबी बैंकले बन्दना पाठकलाई बैंकको स्वतन्त्र सञ्चालकका रुपमा नियुक्त गरेको छ । तत्कालीन एनसीसी बैंकको नायब प्रमुख कार्यकारी अधिकृतका रुपमा काम गरिरहेकी उनी एनसीसी कुमारी बैंकसँग मर्ज भएपछि उनले बैंक छाडेकी थिइन् । उनले जागिर छोडेपछि एनएमबि बैंकले स्वतन्त्र सञ्चालकका रुपमा नियुक्त गरेको थियो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा एमए गरेकी पाठकसँग तीन दशकसम्म बैकिङ क्षेत्रमा काम गरेको अनुभव छ । एभरेष्ट बैंक : एभरेष्ट बैंकमा उर्मिला श्रेष्ठले पब्लिक सञ्चालकका रुपमा काम गरिरहेकी छन् । उनको बैंकमा सेयर लगानी छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेकी उनले महिला सहयात्रा लघुवित्तको अध्यक्ष भएर पनि काम गरिसकेकी छन् । नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक : यस बैंकको स्वतन्त्र सञ्चालकका रुपमा मञ्जु बस्नेत काम गरिरहेकी छन् । नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंकसँग मर्ज हुनु अघि मेगा बैंकमा सबिनादेवि काफ्लेले काम गरिरहेकी थिइन् । नेपाल एसबिआई बैक : नेपाल एसबिआई बैकको सञ्चालकका रुपमा अप्सरा उप्रेती काम गरिरहेकी छन् । उनी चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट पनि हुन् । बैंकिङ क्षेत्रमा करिब एक दशकको अनुभव भएको उनको भूमिका बैंकमा महत्वपूर्ण छ । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट बिजनेस स्टडीजमा स्नातकोत्तर गरेकी छन् । सानिमा बैंक : सानिमा बैंकको महिला सञ्चालको रुपमा गायत्री थापा काम गरिरहेकी छन् । उनी २०७६ जेठमा बैंकको सञ्चालकका रुपमा नियुक्त भएकी थिइन् । बैंकमा ६ जना सञ्चालकमध्ये उनी एउटा मात्रै महिला सञ्चालक हुन् । उनी बैंकमा महत्वपूर्ण सञ्चालकका रुपमा परिचित छन् । उनी कर्मचारी सेवा सुविधा समितिको संयोजक समेत हुन् । प्रभु बैंक : प्रोफेसर डा. गिता प्रधान प्रभु बैंकको सञ्चालकका रुपमा काम गरिरहेकी छन् । उनी पनि एक महत्वपूर्ण सञ्चालक हुन् । यसअघि उनी सेञ्चुरी बैंकको सञ्चालक थिइन् । प्रभुमा सेञ्चुरी गाभिएपछि उनी प्रभु बैंकको सञ्चालक बनेकी हुन् । कृषि विकास बैंक : सरकारी स्वामित्वको कृषि विकास बैंकमा महिला सञ्चालकको रुपमा रिता सुवेदीले काम गरिरहेकी छन् । उनी स्वतन्त्र सञ्चालकका रुपमा काम गरिरहेकी छन् । उनी लेक्चर पनि हुन् । सिद्धार्थ बैंक : मिना कुमारी सैंजुले सिद्धार्थ बैंकको स्वतन्त्र सञ्चालकका रुपमा काम गरिरहेकी छन् । उनीसँग ३० वर्षभन्दा बढी समय बैंकिङ क्षेत्रमा काम गरेको अनुभव छ । यसअघि उनी पञ्चिमाञ्चल ग्रामीण विकास बैंक, नागरिक लघुवित्त संस्था लिमिटेड र जनता बैंक नेपाल लिमिटेडकी निर्देशक थिइन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर गरेकी उनी नेपाल बैंकको उपमहाप्रबन्धक भएर पनि काम गरेकी थिइन् । नेपाल बैंक : सात जना सञ्चालक रहेको नेपाल बैंकमा डा. सावित्री रञ्जित श्रेष्ठ महिला सञ्चालकको रुपमा काम गरिरहेकी छन् । उनले नेपाल सरकारबाट प्रतिनिधित्व गरेकी हुन् । प्राइम कमर्सियल बैंक : प्राइम कमर्सियल बैंकको महिला सञ्चालकको रुपमा डा. तारादेवि चित्रकार काम गरिरहेकी छन् । उनी गत वर्षको पुसमा बैंकको सञ्चालकमा नियुक्त भएकी थिइन् । उनी प्राध्यापक पनि हुन् । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत पब्लिक युथ क्याम्पसमा लामो समयदेखि व्यवस्थापन संकायमा रही बैंक तथा वित्तीय क्षेत्र, स्टक बजार, लेखा, विषयमा प्राध्यापन गरी रहेकी थिइन् । उनी सामाजिक क्षेत्रमा समेत सक्रिय छिन् । राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक : सरकारी स्वामित्वको राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको सञ्चालकको रुपमा रोमिला ढकाल उप्रेतीले काम गरिरहेकी छन् । व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर गरेकी उनीसँग बैंकिङ क्षेत्रमा काम गरेको लामो अनुभव छ । उनले यसअघि एभरेष्ट बैंकमा २० वर्ष काम गरेको अनुभव छ । प्रभावकारी भूमिका तीन दशक बढी समय बैंकको कर्मचारी भएर काम गरेकी एनएमबि बैंकका स्वतन्त्र सञ्चालक बन्दना पाठक पछिल्लो समय बैंकहरुको बोर्डमा महिलाको सहभागितासँगै आवाज पनि निर्णायक हुन थालेको बताउँछिन् । उनले बैंकको सञ्चालक समितिमा बस्ने अधिकांश महिलाहरु ज्ञान, सीप र अनुभवले निखारिएका हुनाले पनि बैंक सञ्चालक समितिले महिलाको कुरालाई निर्णायकका रुपमा लिने गरेको सुनाउँछिन् । ‘म पनि एनसीसी बैंकबाट बाहिरिएको १५ दिनमै एनएमबि बैंकको सञ्चालक बनें, महिलाको सहभागिताकै लागि मात्रै भएको भए उहाँहरुले अरुलाई नै सञ्चालक बनाउन सक्थे तर क्षमता र अनुभव भएको मान्छे उहाँहरुले खोज्नु भयो, देखाउनका लागि मात्रै भन्दा पनि सीप, ज्ञान र अनुभव भएका महिलाहरुको सहभागिता सञ्चालक समितिमा देखिन्छ, यसले सिंगो बैंकको पफर्मेन्समा फाइदा भइरहेको छ,’ उनले विकासन्युजसँग भनिन् । उनका अनुसार बैंकको तल्लो तहमा कर्मचारीहरु बढी भएपनि माथिल्लो तहमा भने न्यून सहभागिता छ । माथिल्लो तहमा पुगेका महिलाहरु कुनै न कुनै बेला सञ्चालक बन्ने सम्भावना बढी हुन्छ । बैंकको सञ्चालकमा महिलाको प्रतिनिधित्व हुनै पर्ने व्यवस्थाले पनि महिलालाई सञ्चालकसम्म पुग्न केही सहज भएको हुन सक्ने उनको बुझाइ छ । ‘निर्णायक तहमा पुग्दा महिलाहरुको कुरा सुन्ने, उहाँहरुको सुझावलाई बैंकले कार्यान्वयन पनि गरिरहेको हुन्छ, अहिले जति बैंकको सञ्चालकमा महिलाहरु हुनु हुन्छ, उहाँहरु सबै कुनै न कुनै हिसाबले परिपक्व हुनुहुन्छ, त्यसैले पनि बैंक सञ्चालक समितिले महिलाको सुझावलाई कार्यान्वयनको तहमा पुर्याउँछ,’ उनले भनिन् । आधा दर्जन बैंकमा छैनन् महिला पाँच वटा वाणिज्य बैंकले महिला सञ्चालक नियुक्त गरेको छैन । स्ट्याण्डर्ड, हिमालयन, ग्लोबल आइएमई, कुमारी र सिटिजन्स बैंकले महिला सञ्चालक राखेको छैन । ग्लोबल आईएमई बैंकमा सात जनाको सञ्चालक टिम भएपनि महिलाको सहभागिता छैन । ग्लोबलमा गाभिनुअघि बैंकअफ काठमाण्डूमा २ जना सञ्चालकहरु अमृता उप्रेती र मोहना लोहनी सञ्चालकका रुपमा काम गरिरहेका थिए । ग्लोबल र बिओके मर्ज भएपछि उनीहरु सञ्चालकबाट बाहिरिएका थिए । यस्तै, यसअघि सिता कार्की केसीलाई स्वतन्त्र सञ्चालकका रुपमा नियुक्त गरेको थियो । तर, अहिले बैंकले उनको विदाई गरिसकेको छ । ६ जना सञ्चालक रहेको कुमारी बैंकले पनि महिला सञ्चालक राखेको छैन । यसअघि कुमारी बैंकमा अनुराधा चौधरी सञ्चालक थिइन् । तर, कुमारी बैंक र एनसीसी बैंकबीच मर्ज भएपछि उनी सञ्चालकबाट विदा भएकी हुन् । यस्तै, तत्कालीन एनसीसी बैंकमा पनि सुमन जोशी महत्वपूर्ण महिला सञ्चालकका रुपमा थिइन् । तर, अहिले उनी पनि सञ्चालकको रुपमा छैनन् । कम्पनी ऐन, २०६३ ले पब्लिक कम्पनीहरुमा रहने सञ्चालक समितिको बारेमा स्पष्ट व्याख्या गरेको छ । जसअनुसार पब्लिक कम्पनीमा एक जना महिला सञ्चालक अनिवार्य राख्नु पर्ने व्यवस्था छ । पब्लिक कम्पनीहरुमा सेयरधनी महिला छन् भने ती कम्पनीले एक जना महिला सञ्चालक राख्नै पर्ने व्यवस्था रहेको कम्पनी रजिष्ट्रार महेश बराल बताउँछन् । उनका अनुसार पछिल्लो समय नयाँ दर्ता गर्न आउने पब्लिक कम्पनीलाई भने सञ्चालक समितिमा महिला भए÷नभएको विषय प्राथमिकताका साथ हेर्ने गरिएको छ । ‘कुनै पनि पब्लिक कम्पनीको सेयरधनी महिला छन् भने सञ्चालक समितिमा महिलाको सहभागिता अनिवार्य गरिएको छ, त्यो विषयलाई हामीले पनि सुक्ष्म ढंगले हेर्ने गरेका छौं,’ उनले विकासन्युजसँग भने । यस्तै, राष्ट्र बैंकका सह-प्रवक्ता डा. डिल्लीराम पोखरेल बैंक तथा वित्तीय संस्था ऐनले बैंकको सञ्चालक समितिमा महिलाको सहभागिताको विषयमा कुरा नगरेको भएपनि बैंकले भने महिलाहरुलाई प्राथमिकतामा राखेर सञ्चालकमा राख्नु पर्ने धारणा राख्छन् । उनका अनुसार बैंकको बोर्डमा महिला र पुरुषको समान सहभागिता देखिँदा पनि एक किसिमको समावेशिता देखिँदा राम्रो हुन्छ । सम्बन्धित सामग्री : बैंक हाँक्न तम्तयार १५ ‘लेडी बैंकर्स’