विकास वहस

नेपाली उद्योग व्यवसाय क्षेत्रमा एक पृथक किसिमको पहिचान बनाउन सफल व्यवसायिक समूह हो ‘लक्ष्मी ग्रुप’ । तीन सय रुपैयाँबाट व्यापार सुरु गरेको लक्ष्मी ग्रुपले अहिले नेपालको अर्थतन्त्रमा समेत महत्वपूर्ण योगदान गरेको छ । त्यही लक्ष्मी ग्रुपका सञ्चालकमध्येका एक हुन् अञ्जन श्रेष्ठ । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघमा विगत दुई दशकदेखि संलग्न रहेका श्रेष्ठ चैत २८ र २९ गते हुने महासंघको निर्वाचनका लागि वरिष्ठ उपाध्यक्षको उम्मेदवार बनेका छन् । उनले आफ्नो टीम बनाएर प्रचारप्रसार गरिरहेका छन् । निजी क्षेत्रका समस्या समाधान गर्नका लागि आफ्नो टिम सशक्त र जुझारु रहेको उनको भनाइ छ । महासंघको चुनावी रणनीति, उनको चुनाव जित्ने आधार र चुनावी एजेण्डा लगायतका विषयमा विकासन्युजका लागि सीआर भण्डारीले कुराकानी गरेका छन् । तपाईंलाई मतदाताले किन भोट दिने ? व्यवसायमा मेरो ३० वर्षको अनुभव छ । ४८ वर्षअघि पारिवारिक पृष्ठभूमिमा ३ सय रुपैयाँबाट व्यवसाय शुरु गरेको हुँ । त्यहि व्यवसायलाई आजको दिनमा प्रतिष्ठित व्यवसायीक समूहका रुपमा चिनाउन सफल भएको छु । मेरो अभिभावकले सुरु गरेको व्यवसायलाई मैले पनि निरन्तरता दिए । पारिवारिक व्यवसायलाई मैले नेतृत्व गरेर यहाँसम्म ल्याएँ । ३० वर्षअघि अभिभावकलाई सघाएको थिएँ । त्यसपछि मैले आफैँ नेतृत्व गर्दै आएको छु । लक्ष्मी समूह उत्पादनमुलक, कृषिजन्य, निर्माण सामाग्री उद्योग, अटोमोबाइल ट्रेडिङ लगायत अन्य ट्रेडिङमा संगलग्न छ । निकट भविष्यमा पर्यटन र जलस्रोतमा पनि लगानी गर्ने योजना रहेको छ । लक्ष्मी समूहले प्रत्यक्ष रुपमा ३२ सय जनालाई रोजगारी दिएको छ । लक्ष्मी समूहका उत्पादन भएका वस्तुहरु ११ वटा मुलुकमा निर्यात भइरहेका छन् । यो समूहलाई यहाँसम्म ल्याउन ठूलो योगदान गरेको छु । व्यवसाय सफलतामा छुट्ट पाट पनि छ । २० वर्षअघि नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघमा एउटा समितिको सदस्य भएर प्रवेश गरेको थिएँ । त्यसपछि निरन्तर रुपमा उद्योग वाणिज्य महासंघसँग संलग्न भएर काम गर्दै आएको छु । उद्योग समिति सदस्य, वाणिज्य समिति सदस्य र रोजगारदाता परिषदमा ९ वर्ष सदस्य भएर काम गरेको छु । अघिल्लो कार्यकालमा उद्योग समितिको सभापति पनि थिए । अहिले २ वर्षदेखि उद्योग वाणिज्य महासंघको वस्तुगत संघको निर्वाचित उपाध्यक्ष छु । यहाँसम्म आउँदा मैले धेरै अनुभव हाँसिल गरेको छु । मेरो संलग्नताले मलाई निखारेको छ । उपाध्यक्षको हैसियतले मैले गरेका कामहरु, मैले देखाएको नेतृत्व क्षमता, मेरो कार्यशैलीप्रति सबै उद्योगी व्यवसायीहरु सकारात्मक छन् । जिल्ला/नगर उद्यमी व्यवसायीहरुसँग लामो समयदेखि भेटघाट तथा छलफल गर्दै आएको छु । जिल्ला/नगर, वस्तुगत, एशोसिएट, द्धिराष्ट्रिय उद्योगी व्यवसायीहरुले तपाईं अघि बढ्नुस् हामी साथ दिन्छौं भन्नु भएको छ । अहिले राम्रो माहोल बनेपछि चुनाव जित्छु । तपाईंले चुनाव जित्ने आधारहरु के-के हुन् ? मसँग शसक्त टिम छ । मिल्ने र मिलाउन सक्ने युवा टिम छ । समय परिवर्तनशील छ । अहिलेको समयले जोसजाँगर भएका युवा खोजिरहेको छ । हाम्रो टिममा युवा र अनुभवी छन् । वस्तुगत तर्फका उपाध्यक्षका उम्मेदवार अरुण सुमार्गी सशक्त हुनुहुन्छ । उहाँको आफ्नै किसिमको व्यवसायीक पृष्ठभूमि छ । अर्का उपाध्यक्षका उम्मेदवार मनिषलाल प्रधानसँग पनि लामो समयको व्यवसायीक पृष्ठभूमि छ । उहाँ पनि महासंघकै पूर्वअध्यक्ष महेशलाल प्रधानको छोरा हुनुहुन्छ । संस्थागत लगायत व्यक्तिगत रुपमा उहाँको महासंघमा ठूलो योगदान छ । मनिषजी निर्यात परिषदको सभापति र अरुण सुमार्गी कृषि उद्यम केन्द्रको सभापति हुनुहुन्छ । मजबुत, सशक्त, उर्जावान टिमलाई देशभरिका उद्यमी व्यवसायीको समर्थन छ । उद्योग वाणिज्य संघ, वस्तुगत संघ, द्धिराष्ट्रिय संघ, एशोसिएट प्रतिष्ठानका उद्यमी व्यवसायीको समर्थनले अघि बढ्न हौशाला र हुटहुटी पैदा भएको छ । एशोसिएट तर्फका उपाध्यक्ष पदका उम्मेदवारले तपाईंको साथ छोड्नु भयो, पछि साझा उम्मेदवार बनाउनुभयो । टीममा पनि आशिंक सदस्यहरु मात्रै छन् । तपाईं एशोसिएटमा कमजोर बन्नुभएको हो ? चुनाव भनेको सम्भावना र अङ्क गणितको खेल हो । अङ्क गणित र सम्भावनाका केही खेल भएर नयाँ परिस्थिति बन्यो । फेरी पनि हामीले सम्भावना र अङ्कगणितका खेल खेल्यौं । अब हामी बलियो बनेका छौं । टीमको सोलो उपाध्यक्ष उम्मेदवार हुँदा तपाईंलाई फाइदा थियो की साझा उम्मेदवार हुँदा फाइदा छ ? आजको दिनमा सम्भावना र अङ्क गणितको कुरा गर्दा म बलियो छु । यो मामिलामा मैले जितेको पनि छु । मैलेभन्दा विश्वास नलाग्न सक्छ तर, रिजल्ट जितेको देखाउनेछ । यसले भोट हाल्छ उसले भोट हाल्दैन भनेर भन्दिन । जुन नयाँ सम्भावना र अङ्क गणितका खेलहरु भएका छन् ती सबैको आधारमा म बलियो बनेको छु । चुनावमा अङ्क गणित, रणनीतिक चाल, चुनावी माहोल विकास, स्थीर रहेका भोट आफ्नो समूहमा ल्याउन तपाईंका कदमहरु के-के हुन् ? चुनावका सबै रणनीति बाहिर खुलस्त भन्न मिल्दैन । चुनावमा चाल्ने कदमहरु सबै प्रयोग भएपछि देखिन्छन् । मेरा स्टेपहरु पनि सबै देखिरहनु भएको छ । मैले उम्मेदवारी घोषणा गर्दा हतारमा गर्याे भनेका थिए । तर, त्यसको पनि छुट्टै उद्देश्य तथा रणनीति थियो । निर्वाचनमा यी सबै कदमहरुका आ-आफ्नो महत्व हुन्छन् । केही न केही उद्देश्य पुरा गर्न ती कदमहरु चालिएका हुन्छन् । रणनीतिक रुपमा हामी सशक्त भएर अघि बढेका छौं । अञ्जन श्रेष्ठले चुनाव जित्ने माहोल कहिले विकास हुन्छ ?  प्रत्येक दिन माहोल बन्दै गएको छ । प्रत्येक स्टेपसँगै माहोल बढिरहेको छ । चुनाव जित्ने माहोल बनिसकेको छ । मैले अवश्य चनाव जित्छु । वरिष्ठ उपाध्यक्ष पदका लागि ३ जना उम्मेदवार हुनुहुन्छ, पहिलो राउण्डमा नतिजा नआउने अनुमान छ । पहिलो राउण्डमै ५१ प्रतिशत ल्याएर जित्नुहुन्छ की दोस्रो राउण्डमा जान्छ ? दोस्रो चरणमा के हुन्छ माहोल ? मैले चुनाव जित्छु भन्नेमा पूर्ण विश्वास छ । त्यो विश्वास टिम र मतदाताले दिएको छ । पहिलो र दोस्रो राउण्ड प्रक्रिया मात्रै हो । चुनाव दुई पटक भएपनि मैले नै चुनाव जित्ने हो । व्यवसायीहरुको हकहितको लागि नेतृत्व चयन गर्दैछौं । नेतृत्व तहमा पुग्नका लागि राजनीतिक आशिर्वाद लिँदा राजनीतिक एजेण्डालाई अघि बढाउनु हुन्छ की व्यवसायीक एजेण्डा ? उद्योग वाणिज्य महासंघ विशुद्ध व्यवसायीक संस्था हो । निजी क्षेत्रका लागि लगानीको वातावरण बनाउन, व्यवसायीक वातावरण बनाउन, व्यवसायलाई प्रवर्द्धन तथा सम्वर्द्धन गर्न हामीहरु एकजुट भएका हौं । हाम्रो उद्देश्य योभन्दा अरु केही छैन । यी सबै काम गर्न सबै राजनीतिक दलहरुसँग सम्बन्ध बनाउनु पर्ने हुन्छ । साथै, राज्यका तह-तप्कासँग पनि सम्बन्ध कायम राख्नुपर्छ । त्यसैले राजनीतिक दलसँग भेट गरेर सम्बन्ध विकास गर्नु स्वभाविक हो । महासंघमा कुनै पनि राजनीतिक गतिविधि हुँदैनन् । बजारमा हल्ला अनेकन आउँछन् । तर, हल्लाका पछि लागेर हुँदैन । महासंघमा कुनै राजनीति हुँदैन । यहि नै वास्तविकता हो । अर्थतन्त्र समस्याग्रस्त छ । उद्योगी व्यवसायीहरु तनावमा छन् । यो समस्या समाधान गर्न तपाईंको भूमिका के रहन्छ ? लगानी गर्नका लागि पूँजी प्रयाप्त छैन । पूर्वाधारको समस्या छ । नीतिगत व्यवस्था अस्पष्ट छन् । तरलता अभाव र ब्याजदरको समस्या तत्काल समाधान गर्नुपर्नेछ । ब्याजदर घट्नै पर्नेछ । चुनावी प्रचारका लागि देशभरी दौडाह गर्दा पसल-पसलमा गएर व्यवसायीहरुसँग बसेर छलफल तथा कुराकानी गरेको छु । उनीहरुका पीडालाई मैले पनि महशुस गरेको छु । ब्याजदर उच्च हुँदा व्यवसाय धान्नै नसक्ने अवस्थामा पुगेको छ । १ सय रुपैयाँको ब्यापार गर्नेको आज २०÷३० रुपैयाँमा झरेको छ । व्यवसाय निरन्तर घटिरहेको छ तर लागत बढिरहेको छ । कोरोना महामारी पश्चात् लजिस्टीक लागत बढ्यो । रुस र यूक्रेनको युद्धका कारण मूल्य वृद्धि उच्च भयो । पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य अत्यधिक बढ्यो । लागत बढ्ने तर, व्यापार घट्ने भएपछि ब्याज तथा साँवा तिर्न नसक्ने अवस्था छ । कर तिर्न सक्ने अवस्था छैन । त्यसैले सरकारले ब्याजदर घटाएर तरलता सहज गराउनुपर्छ । जसले गर्दा बजार चलायमान हुन्छ । ब्याजदर घटेपछि व्यवसाय आफै बढ्छ । त्यसपछि ऋण र ब्याज तिर्न सक्ने वातावरण बन्छ । हाम्रो देशको अर्थतन्त्रको आकार बढ्न सकेको छैन । २०४८ सालमा खुला बजार अर्थतन्त्र आएपछि १४ अर्बको बजेट थियो । अहिले १७ खर्बको पुगेको छ । रिफर्म हुन सकेको छैन । लगानीको आकार बढेको छैन । तथ्याङ्क विभागका अनुसार समग्र अर्थतन्त्र समस्या छ । २९ प्रतिशत व्यक्तिहरु अझै सक्रिय अर्थतन्त्रमा सहभागी भएका छैनन् । यो तथ्याङ्कले पनि हाम्रो अर्थतन्त्र सानो भएको देखाउँछ । हामीले तत्काल पूँजीको व्यवस्थापन गरेर अर्थतन्त्रको आकार बढाउनु पर्नेछ । सर्वसाधारणको आम्दानी बढाउनु पर्नेछ । यी सबै काम गर्नका लागि जोड दिन्छौं । सरकार र निजी क्षेत्रले समन्वय गरेर पूँजी ल्याउनु पर्नेछ । बचतबाट मात्रै पूँजी निर्माण हुने सम्भावना छैन । भारतमा ६० किलोमिटर प्रतिघण्टा पूर्वाधार निर्माण हुन्छ । तर, नेपालमा २३ किलोमिटर मात्रै प्रतिघण्टा पुर्वाधार निर्माण भएको देखिन्छ । जसले गर्दा लागत बढेको देखिन्छ । भन्सारमा सामान छुटाउन वर्ष दिन कुर्नुपर्छ । हाम्रो बिजुली गुणस्तरीय छैन । आवश्यकता अनुसार पाइँदैन । नीति नियमहरु पनि धेरै पुराना छन् । केही नीति नियम परिवर्तन भएपनि निजी क्षेत्रलाई दोहन गर्ने र कारवाही मात्रै गर्ने काम भएका छन् । सरकारको प्रक्षेपण स्पष्ट छैन । नीति बनाउनेले एउटा सोचले बनाएको हुन्छ भने कार्यान्वयन गर्ने पक्षले अर्कै किसिमले परिभाषित गरेका हुन्छन् । २० वर्षदेखि महासंघमा आवद्ध हुनु हुन्छ । महासंघको उपाध्यक्ष भएर काम पनि गर्नु भएको छ । नीतिगत रुपमा महासंघले राम्रोसँग पहल गर्न सकेन । निजी क्षेत्रमैत्री नभएका कानुन संशोधन गर्न महासंघले प्रयाप्त वकालत गर्न सकेन । तपाईं निर्वाचित भएपछि के गर्नुहुन्छ ? महासंघको बलियो भूमिका नभएकोमा तपाईं स्वीकार गर्नुहुन्छ ? म स्वीकार गर्दैन । हामीले गर्नुपर्ने कसुर कुनै पनि बाँकी राखेको छैन । २०४६ सालपछि ३ पटक राजनीतिक परिवर्तन भयो । २०४८ सालमा खुला बजार अर्थतन्त्र आएपछि सरकार र हामीसँगै बसेर छलफल गर्यौं । त्यसपछि द्धन्द्धकाल आएपछि तरल राजनीति भयो । संविधान बनाउन १४ वर्ष लाग्यो । ७ वर्षदेखि आर्थिक पाटोले प्रशय पाउँछ भनेर हामी कुरिरहेका छौं । तर, त्यो पनि पुरा हुन सकेको छैन । सरकारसँग बहस पैरवी गर्नुपर्ने, कानुन संशोधन गर्नुपर्ने सबै काम गरेका छौं । भिजन डकुमेन्ट कागजमा मात्रै बनाएको होइन । भिजन डकुमेन्टको महत्व कसैले बुझ्न सकेको छैन । प्रत्येक १० वर्षमा कुनै पनि मुलुकको अर्थतन्त्र माथि गएर तल झर्छ भनेर अर्थशास्त्रीहरु भन्नु हुन्छ । एउटै नीतिले सधैंभरि काम गर्न सक्दैन । समय समयमा नीतिगत परिवर्तन भइरहनुपर्छ । रिफर्मका लागि भिजन डकुमेन्ट बनाएको हो । हिजोका दिनमा कुनै ऐन संशोधन गर्दा तपाईंहरुको सुझाव दिनुहोस् भनेर चिठी आउँथ्यो । तर, अहिले त्यो वातावरण छैन । उल्टै यो – यो ऐन संशोधन गर्नुपर्छ भनेर हामीले सुझाव दिएका छौं । यदि ती व्यवस्था परिवर्तन गरियो भने १ सय खर्बको अर्थतन्त्र बन्छ । २२ लाखलाई रोजगारी दिन सकिन्छ । ५० प्रतिशत आयात प्रतिस्थापन गर्न सकिन्छ । उत्पादकत्व वृद्धि गर्न सकिन्छ भनेर भिजन पेपरमा बनाएको हो । तर, सरकारले स्वामित्व लिएन नी । त्यो डकुमेन्टलाई कार्यान्वयनमा लैजाने शिलशिलामा महासंघको भूमिका कमजोर रह्यो नी ? सरकार चाँडो चाँडो परिवर्तन भइरहेको छ । प्रशासनिक संयन्त्र अन्यौलमा छ । हामीले सरकारसँग एमओयू गर्याै । गत वर्ष १० महिनासम्म उद्योग मन्त्रालय नेतृत्वविहीन बन्यो । यसवर्ष २ महिनाजति अर्थमन्त्रालय नेतृत्वविहीन बन्यो । यस्तो परिस्थितिमा कसरी काम हुन्छ ? सरकारले खर्च गर्न सक्दैन । यो ऐनमा यो व्यवस्था गरियो भने खर्च बढ्न सक्छ भनेर सुझाव दिएका छौं । हामी निर्णयकर्ता होइनौं । हामीले दबाव मात्रै दिने हो । यदि तपाईं वरिष्ठ उपाध्यक्षमा निर्वाचित हुनुभयो भने जिल्लागत, वस्तुगत र एशोसिएटका व्यवसायीहरुका लागि गर्ने मुख्य कामहरु के-के हुन् ? नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको प्रभावकारिता बढाउनु पर्नेछ । महासंघको भूमिका र प्रभाकारीतामा ब्यापकता कायम गर्नु पर्नेछ । निजी क्षेत्रलाई हेर्ने, बुझ्ने र सुन्ने दृष्टिकोणमा एकरुपता कायम गर्नु पर्नेछ । साथै निजी क्षेत्रको मर्यादा र सम्मानका लागि काम गर्छु । हाम्रो सदस्य संस्थाहरुको क्षमता वृद्धि गर्नु पर्नेछ । जिल्ला, वस्तुगत, एशोसिएट, प्रदेश उद्योग वाणिज्य संघको क्षमता वृद्धि गर्नु पर्नेछ । उनीहरुको लागि स्रोतको व्यवस्थापन गर्नु पर्नेछ । विधान संशोधनको विषय सबै क्षेत्रबाट उठेको छ । समय सापेक्ष विधान परिवर्तन गर्नु पर्नेछ । प्रत्यक्ष निर्वाचित अध्यक्ष हुने गरी विधान संशोधन गर्नु पर्नेछ । म निर्वाचित भएपछि प्रत्यक्ष रुपमा सम्पूर्ण सदस्यहरुले अध्यक्ष पदमा भोट हाल्न पाउनु हुन्छ । समय सापेक्ष सबै संघ संस्थाहरुलाई संगठनात्मक रुपमा मजबुत बनाउने छु । वस्तुगत संघ, जिल्ला उद्योग वाणिज्य संघको संठनलाई बलियो बनाउनु पर्नेछ । ७५३ स्थानीय तहमा गठन भएका उद्योग वाणिज्य संघका इकाइहरुलाई व्यवस्थापन बनाउने छु ।

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्य, महासंघको स्वास्थ्य तथा सीप विकास समितिको सभापति र कृषि उद्यम केन्द्रको नेतत्व गरेर उद्योगी व्यवसायीले रुचाएका पात्र हुन् हेमराज ढकाल । हेरिटेज कार्पेट उद्योगबाट सफलता पाएपछि लगानीलाई विविधिकरण गर्दै चिया उद्योगमा लागेका ढकाललाई अहिले महासंघको चुनाव लागेको छ । सरल र अनुशासित उद्योगी व्यवसायीको छवि निर्माण गरेका ढकालले वरिष्ठ उपाध्यक्षका उम्मेदवार उमेशलाल श्रेष्ठको समूहबाट वस्तुगत उपाध्यक्षका लागि उम्मेदवारी दिएका छन् । चैत २८ र २९ गते हुने महासंघको निर्वाचनका लागि तीन वटा प्यानल चुनावी प्रस्पिर्धामा छन् । वस्तुगत उपाध्यक्षका उम्मेदवार ढकालसँग हामीले महासंघको चुनाव र उनीको चुनावी रणनीतिका विषयमा कुराकानी गरेका छौं । तपाईंले वस्तुगत उपाधयक्षका लागि उम्मेदवारी दिनु भएको छ, तपाईंको उम्मेदवारी किन ? नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको वस्तुगत संघहरुसँग म नजिकसँग जोडिएको छु । म आफै पनि उत्पादन, कृषि, व्यापार तथा उद्योग सेवा क्षेत्र लगायतका आवद्ध छु । नेपालको अर्थतन्त्रको आधार पनि त्यही हो । त्यस कारणले मैले जानेको, बुझेको र दुई वर्षदेखि वस्तुगत संघहरुसँग आवद्ध भएर उनीहरुका समस्या, चुनौति र सम्भावनाका विषयसँग विभिन्न कार्यक्रमहरुमा गएर वहस गरेको छु । समस्या समाधानका लागि सहयोग गरेको छु । उनीहरुले नै अब तपाईंले स्वास्थ्य तथा सीप विकास समिति, कृषि उद्यम केन्द्रमा बसेर नेतृत्व गर्नु भयो अब उपाध्यक्ष बन्नु पर्छ भनेर प्रस्ताव गरेपछि म अगाडि सरेको हुँ । .ती दुवै समिति मेरो नेतृत्वमा अब्बल ठहरिएका छन् । सबैले तारिफ गरेका छन् । यति काम गरेपछि र अनुभव सम्हालेपछि मैले किन दाबी नगर्ने भनेपछि अगाडि बढेको हुँ । मसँग क्षमता पनि छ र साथीहरुले चाहना देखाइसकेपछि उम्मेदवारी दिएको हुँ । मैले डेलिभर पनि गर्न सक्छु भन्नेमा विश्वस्त छु । अहिले एकातर्फ अर्थतन्त्र समस्यामा छ भनेर विभिन्न बहसहरु हुन थालेका छन् अर्कोतर्फ महासंघको चुनाव महँगो हुँदै गयो भन्ने गुनासो पनि सुनिन्छ, आकांक्षी पनि धेरै भए भन्ने कुरा छ, यस्तो किसिमको परिस्थिति किन आयो ? अहिले तीन वटा प्यानल भएका छन् । तर, केन्द्रिय सदस्यहरुमा धेरै आकांक्षी देखिएका छैनन् । आफ्नै व्यवसायमा समस्या भएपछि महासंघले खेल्नु पर्ने भूमीका खेलेन की भन्ने बुझाइ पनि धेरेको छ । सरकारले पनि महासंघको कुरा नसुनेको होकी भन्ने बुझाइ धेरैको हुन सक्छ । महासंघमा गएर पनि काम छैन की भन्ने धेरैको बुझाइ होला । हो, महासंघको धेरै ठूलो सञ्जाल छ । यसअघि एकवर्ष अघिदेखि नै चुनाव लाग्थ्यो । तर, अहिले एक महिनादेखि नै सुरु भएको छ । अहिले धेरै आर्थिक समस्यामा छन् । मलाई लाग्छ धेरै महँगो नहोला । तपाईंहरु नेताको पनि नेता हो, विभिन्न वस्तुगत संघका नेतृत्वहरुलाई कन्भिन्स गरेर मत बटुल्न सक्ने तपाईंको रणनीति के हो ? नेताहरुको पनि नेता बन्न गाह्रो नै छ । त्यो अनुभव मैले पनि गरेको छु । कन्भिन्स गर्ने विषयमा मैले सामान्य फर्मुला प्रयोग गरेको छु । आफुलाई महासंघले दिएको जिम्मेवारी अनुशासित ढंगबाट निभाउने, साथीहरुलाई परेका समस्याको समाधान गर्ने हो । मेरो काम गर्ने शैली, मेहेनती नेचर र अुनशासनले नै साथीहरुले मलाई विश्वास गर्नु हुन्छ । यो मान्छे हामीलाई चाहिन्छ भन्ने महसुस उहाँहरुले गर्नु भएको छ । मेरो स्ट्रेन्थ पनि यही हो । तीन जना प्रतिस्पर्धीहरुमध्ये मतदाताले तपाईंलाई नै किन मतदान गर्ने ? कृषि उद्यम केन्द्र महासंघकै ठूलो डिपार्टमेन्ट हो । यो एउटा ठूलो जिम्मेवारी पनि हो । त्यसमा पनि मैले राम्रो काम गरें । ७७ वटै जिल्लामा घुमेको छु । म कृषिमा पनि आवद्ध छु । कोरोनाको समयमा अस्पतालहरुको भौतिक पूर्वाधार निर्माणका लागि पनि सरकारसँग सम्वाद गरेर समस्याको समाधान गरेको छु । गगन थापा स्वास्थ्यमन्त्री हुँदा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम अगाडि बढेको थियो । त्यसमा थोरै प्रिमियम तिरेर सरकारले अनुदान गर्नु पर्ने कुरा थियो । त्यसमा केही समस्या थियो । त्यो समस्या समाधानका लागि मैले ठूलो भूमीका खेलें । त्यस्तै, ब्रिटिस काउन्सिल र यूरोपियन युनियनले इलम भन्ने कार्यक्रम सुरु गरेको थिए । त्यसअघि विभिन्न निकायले आ–आफ्नै किसिमले सीप दिने अभ्यास थियो । तर, पछि आधिकारिक सीप दिने किसिमले पेशागत मापदण्ड बनाएर काम गर्यौं । त्यसमा पनि ठूलो भूमीका निर्वाह गरेर काम गरियो । अहिले त्यो मापदण्ड पाठ्यक्रममै समावेश गरिएको छ । यी सबै कामहरुको बारेमा म अब्बल छु । मैले एक दशक भयो महासंघका विभिन्न समितिमा बसेको । तर, दुई कार्यकालमा समितिको नेतृत्व गर्ने अवसर पाएँ । तपाईंका मतदाताको अपेक्षा चाहिँ के रहेछ ? अहिले बैंकको ब्याज बढेको छ । लगानी गर्न पुँजी छैन । कच्चा पदार्थको मूल्य बढेको छ । ‘कष्ट अफ डुइङ बिजनेस’ बढेको छ । बैंकमा तरलता समस्या हुँदा कर्जा पाइएको छैन । यी विभिन्न समस्याहरु समाधान गर्नु पर्ने मतदाताको अपेक्षा हो । अहिले उत्पादन र बजारको पनि समस्या छ । मेरो व्यवसायिक जीवनमा अहिलेको जस्तो समस्या कहिल्यै थिएन । यो सबैको समस्या हो । म उमेशलाल श्रेष्ठको समूहबाट उम्मेदवार बनेको हुँ । उहाँ पनि स्पष्ट र निडर उम्मेदवार हो । उहाँ बोल्ड क्यारेक्टर भएकोले मैले पनि उहाँलाई रोजेको हुँ । सबैले उहाँसहित हाम्रो टीमलाई रोज्नु हुन्छ । आफ्नो उत्पादनले देशको माग धान्ने, आयातमुखी अर्थतन्त्रलाई प्रतिस्थापन गर्नु पर्ने, रेमिट्यान्सलाई विकास निर्माणमा लगाउने, निर्यात प्रवद्र्धन गर्ने विषयलाई हामीले प्राथमिकतामा राखेका छौं । हाम्रा मतदाताको अपेक्षा पनि यही हो । कर प्रणाली पनि पारदर्शी छैन । भ्याट प्रणालीलाई पनि पुनर्विचार गर्नु पर्छ । उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बनाउनु पर्छ । वस्तुगत संघहरुको क्षमता विकासका लागि के सोच्नु भएको छ ? वस्तुगत संघहरु अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड नै हो । ती सबै हामीसँग सम्भावना भएका वस्तुहरुका संघहरु नै हुन् । ठूल्ठूला जलविद्युतका संघहरु पनि छन् । उनीहरुका समस्या पनि छन् । नीति नियमका समस्या पनि छन् । सरकारले समयमै पैसा निकासा नगर्ने समस्या पनि छ । अहिले धेरै वस्तुगत संघहरुले मौलिक उत्पादनरु उत्पादन गर्छन् । उहाँहरुको समस्या पनि मैले बुझेको छु । उहाँहरुलाई कसरी समावेश गराउने, कसरी अपनत्व महसुस गराउने भन्ने विषयमा पनि मैले बुझेको छु । उहाँहरुको संलग्नतामा हामी महासंघको समितिमा राख्छौं । र, समस्याहरुलाई सरकारलाई बुझाउँछौं । कार्यान्वयनका लागि लविङ गर्छौं । कतिपय वस्तुगत संघहरु महासंघमा आवद्ध हुन नसकेको गुनासो पनि सुनिन्छ, यस विषयमा तपाईंले के सोच्नु भएको छ ? हामीसँग सम्भावना भएका क्षेत्रहरु उजागर हुँदै गएका छन् । संगठन बन्ने क्रम पनि जारी छ । महासंघको पनि आफ्नै सीमाहरु छन् । त्यहाँ क्राइटेरियाहरु छन् । अहिले २० वटा बढी वस्तुगत संघहरु थपिएका छन् । महासंघको तदारुकता पनि नभएको हुन सक्छ । यी विविध छन् । अब अध्यक्ष हुँदै गरेका चन्द्र ढकालज्यूले पनि महासंघको पछाडि जग्गा छ । त्यो जग्गामा भवन बनाएर वस्तुगत संघहरुका कार्यालय राख्ने भन्ने विषय पनि उठेको छ । मेरो पनि त्यसमा सहयोग हुन्छ । अन्य संगठनहरुलाई पनि संलग्न गराउनेमा सक्रिय हुन्छु । अहिले तीन वटा प्यानल भएको कारण पनि महासंघको निर्वाचन दोस्रो चरणमा प्रवेश गर्ने धेरैको बुझाइ छ, तपाईंको प्यानलले पहिलो चरणमै विजयी हुने सम्भावना कत्तिको देख्नु भएको छ, दोस्रो चरणमा प्रवेश गरेमा तपाईंको प्यानलको रणनीति कस्तो बन्छ ? स्वभाविक रुपमा विधानले दिएको व्यवस्था अनुसार ३/४ प्यानल हुन सक्छन् । हामीले उम्मेदवारी घोषणा गर्दा हाम्रो प्यानललाई ६ वटा उद्योग वाणिज्य संघले सर्पोट छ भनेको थियाे । अहिले सबै प्रदेशको साथ छ ।  जिल्लानगरको मतभार ५० प्रतिशत हुन्छ । लगभग जिल्लानगरका साथीहरु हामीसँग नै समाहित भएका छन् । हाम्रो प्यानल मात्रै एउटा प्यानल हो जसले जिल्ला नगर, वस्तुगत र एशोसिएटमा पुरै प्यानल नै घोषणा गरेको छ । अन्यको त्यो अवस्था देखिँदैन । मलाई लाग्छ, पहिलो चरणमै हामी ५१ प्रतिशत ल्याएर विजयी हुन्छौं, यदी त्यसो हुन नसकेमा टप टु ले वरिष्ठ उपाध्यक्षका लागि निर्वाचन हुन्छ । पहिलो त हामी हुन्छौं नै । दोस्रो हुनेसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु पर्ने हुन्छ ।

काठमाडौं । पछिल्लो समय साइबर सुरक्षा अपराध तिब्र रुपले बढेको छ । यो सरकारी तथ्यांकले देखाएको कुरा हो । देशमा प्रविधिको विकाससँगै साइबर सुरक्षासम्बन्धी अपराधमा पनि वृद्धि हुँदै गइरहेको छ । यसलाई नियन्त्रण गर्न सरकारी पक्षहरु लागिरहेका छन् । तर पनि प्राविधिक पक्षमा सरकारले आवश्यक चासो नदिँदा समस्या ज्युँका त्युँ नै छन् । प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले पनि केही समयअघि मात्रै सार्वजनिक कार्यक्रममा नै साइबर सुरक्षा सम्बन्धी अपराध तिब्र गति बढीरहेको र सरकार यसलाई रोक्न लागिपरेको बताएका थिए । साथै संसदीय समितिमा पनि साइबर अपराध बढेको विषयले प्रवेश पाएको थियो । जसमा सांसदहरुले हरेक मन्त्रालयमा एकजना प्राविधिक विज्ञ राखेर यस किसिमका समस्या समाधान गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए । यसै सन्दर्भमा केन्द्रित रहेर न्युज साइबर विज्ञ डा.श्रीकृष्ण भट्टराईसँग कुराकानी गरेको छ । सो क्रममा उनले अहिले नेपालमा दुरुत्साहनरुपी साइबर अपराधहरु धेरै भएको बताए । प्रस्तुत छ उनीसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश : साइबर क्राइम भनेको के हो ? साइबर क्राइम भन्नाले साइबर र क्राइम दुईवटा टर्मोलोजी मिलेर साइबर क्राइम बनेको छ । पहिलो कुरो त साइबर भनेको कम्प्युटर वा कम्प्युटरसँग रिलेटेड कुराहरुसँग जनाउँछ भने क्राइम भनेको अपराध हो । जुन अपराध कन्भेन्सनल हामी अपराधको परिभाषाभित्र भन्छौँ । जुन अपराध हुनको लागि हामी के गर्छौ भने मेनेस्डिया भन्छौँ र एक्ट्सडियस भन्छौँ । अपराधिक मनशाय र अपराधिक कार्य । दुईवटा भइसकेपछि अपराध हुन्छ । त्यो अपराधिक कार्य गर्नको लागि कम्युटर र इन्टरनेटको प्रयोग भएको छ भने त्यसलाई हामी साइबर क्राइम भन्छौँ । छोटोमा भन्दा त्यति हो । त्यसभित्र छिर्दा फरक के–के हो ? साइबर क्राइममा हामी कुनैपनि सूचनालाई, कुनैपनि तथ्यलाई हामी के गर्छौं भने कुनैपनि तथ्यको उत्पादन गर्ने । त्यसलाई तोडमोड गर्ने । त्यसलाई डिलिट गर्ने । मिस्युज (गलत प्रयोग) गर्ने । कुनैपनि सूचनालाई गलत तरिकाले प्रयोग ग¥यौँ ओरिजिनल फम भन्दा फरक तरिकाले । भिक्टिमको इच्छा विपरित त्यो कुरा गरियो भने त्यो कुरा क्रिमिनललले क्राइम भनेर परिभाषा गरेको विषयवस्तुभित्र जोडिन्छ भने त्यसलाई हामी त्यसरी साइबर क्राइमको रुपमा जान्छौँ र त्यसमा के हुन्छ भने खालि यो मोड अफ कमिटीङ क्राइममात्रै हो यो साइबर क्राइममा । अनि यसको क्याटेगोरीभित्र जाँदा एउटा साइबर क्राइम भन्छौँ । त्यो अन्तर्गत एउटा कम्युटर क्राइम हुन्छ । कम्युटर क्राइमलाई बोर्डर सेन्समा साइबर क्राइमकै भित्र राखिन्छ अम्रेला भित्र । तर कम्युटर क्राइम भनेको के हुन्छ भने अघि मैले भनेका कुराहरु क्राइम गर्दाखेरी इन्टरनेट कनेक्टेड छैन । साइबर स्पेस हामीले प्रयोग गरेका छैनौँ । इन्टरनेट प्रयोग गरेको छैन । र कम्युटरसँग मात्रै रिलेटेड छ भने त्यसलाई हामी कम्युटर क्राइम भन्छौँ । त्यहाँ क्राइम हुने अवस्थाको छ भने । जस्तो मान्नुस् कुनै कम्युटर छ, कुनै ल्यापटप छ कसैलाई प्रयोग गर्न दिनुभयो । तर उहाँले त्यसको कन्टेन्टहरु चोरिदिने, कन्टेनहरु लगिदिने, त्यहाँ भएकाहरुलाई मिस्युज गरिदिने गर्नुभयो र त्यसमा इन्टरनेट प्रयोग गर्नुभएन भने त्यो कम्युटर क्राइम भयो । र, इन्टरनेट प्रयोग गरेर सर्कुलेट गर्नुभयो । इमेलबाट पठाउनु भयो । कुनै सोसल मिडियामा पोष्ट गर्नुभयो । त्यसो गर्नुभयो भने यो के भयो भने साइबर क्राइमतिर गयो । त्यसभित्र सह क्याटेगोरीमा जाँदाखेरी साइबर क्राइमलाई हामीले दुईवटा रुपमा व्याख्या गर्छौं । एउटा पेओर साइबर क्राइम भन्छौँ । त्यसलाई टेक्नोलोजी एज टार्गेट भन्छौँ । जस्तोः वेबसाइटहरु ह्याक गरिदिने । बैंकको एटिएमहरु ह्याकिङ गरिदिने । त्यस्ता क्राइमहरु पेओर साइबर क्राइमहरु भए । अर्कोचाहीँ टेक्नोलोजी एज स्टुमेड हुन्छ । जस्तो अरु कन्भेसनल क्राइम गर्नुप¥यो । तर इन्टरनेटको प्रयोग गरियो । जस्तो कसैलाई मर्डर गर्नुछ भने उसलाई म्यासेन्जरमा वा टेक्स्ट गरेर , फोनबाट, म्यासेन्टरबाट टेक्स्ट गरेर त्यहाँ बोलाइयो र अरु क्राइम गरियो भने त्योसँग कनेक्टेड हुन्छ । त्यसलाई हामी टेक्नोलोजी एज स्टुमेड भन्छौँ । त्यसको सब क्याटगोरीभित्र जाँदाखेरी । साइबर क्राइमभित्र जाँदाखेरी हामी के गर्छौं भने सोसल मिडिया अहिले व्यापक प्रयोग भएको छ । अहिले हाम्रो बुझाइ नै कस्तो भएको छ भने सोसल मिडिया प्रयोग गरेर गरेको मात्रै साइबर क्राइम हो । पेओर साइबर क्राइमको बारेमा मानिसको मानसपटलमै छैन अहिले । जस्तो सोसल मिडिया पनि हेर्दाखेरी साइबर क्राइमको मेजर कन्टेन्टहरु चाहिन्छ । त्यसको लागि कम्युटर चाहियो । कम्प्युटर भनेको स्मार्ट फोनदेखि लिएर डिजिटल फर्मका जुनसुकै युज (प्रयोग) गर्न सकिने चिजहरु भए । त्यसमा इन्टरनेट वा साइबर स्पेश कनेक्टेड हुन्छ । आखिर सोसल मिडियामा पनि ति पार्ट त हुन्छन् । त्यसकारणले यो साइबर क्राइमसँग रिलेटेड फिल्ड हो । तर सोसल मिडियालाई यसको राइट प्रोनाउन्स् गर्दा यसलाई हामी सोसल मिडिया अब्युज भन्नसक्छौँ । त्यसको दुरुपयोग । कतिपय देशहरुमा के गरिएको छ भने सोसल मिडियासँग रिलेटेड कुराहरु जस्तोः फेसबुक, ट्वीटरहरु सँग रिलेटेड कुराहरु त्योमार्फत कुनैपनि कुराहरु एक्सप्रेस गरिन्छ र राइट टु एक्सप्रेसन सँग जोडिएको हुन्छ । अनि कसैको अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता हुन्छ । उसले आफ्नो कुराहरु पहिलाको जमानामा कही बोलेर एक्सप्रेस गथ्र्यो । त्यसपछि रेडियोमार्फत गरिन्थ्यो । अहिले टेलिभिजनको आविस्कारभयो । टेलिभिजनमार्फत गरियो । पछि अनलाइन माध्यम आए अडियो भिडियो पोष्ट गरेर गरियो । कुनै कुरा हामीले एक्सप्रेशन गरिन्छ भने राइट टु एक्सप्रेशन हुन्छ । अर्को राइट टु प्राइभेसी । राइट टु एक्सप्रेशनको लिमिटेशन कहाँनिरसम्म हुन्छ भने अर्काको प्राइभेसीको जोनसँग टच नगर्ने बेलासम्म हाम्रो राइट टु इन्फरमेशन हुन्छ । फ्रिडम अफ इन्फरमेशन हुन्छ हाम्रो । अर्काको एरियातिर गइसकेपछि उसको राइट टु प्राइभेसी शुरु हुन्छ । जस्तो सोसल मिडियाबाट कुनै कुरा एक्सप्रेश गरिन्छ भने त्यो राइट टु एक्सप्रेशन भयो । त्यसबाट एक्सप्रेश भएका कुराले कुनै अपराध भयोे । कुनै अपराध हुने अवस्था रह्यो भने त्यहाँनिर फेरि सोसल मिडिया क्राइम हुन्छ । जस्तो ः कसैले स्टाटस पोष्ट गर्यो । कसैलाई टेक्स्ट पठाएर ए भन्ने मान्छेले बि भन्ने मान्छेलाई तिमी बाँच्नुको कुनै मतलव छैन । तिमि आत्महत्या गरिहाल । गरेनौँ भने तिम्रो म यो यो गरिदिन्छु वा कुनै थ्रेट दियो भने त्यसको आधारमा आत्महत्या भयो भने सोसल मिडिया प्रयोग गरेर त्यो गरियो भनेपनि त्यसको रिजेल्टचाहीँ क्राइम भयो भने हामी सोसल मिडिया क्राइम भन्छौँ । र कसैले आफूलाई लागेका कुराहरुको एक्सप्रेश गरियो भने सोसल मिडिया साइबर क्राइमभित्र पर्दैन त्यो । एक्सप्रेशन गर्दा कसैलाई आक्षेप लाग्यो । कसैप्रति नेगेटिभ कुराहरु भनियो । आक्षेप लागेको पार्ट चाहीँ गालि, बेइज्जति हुन्छ । फेसबुकमा अथवा सामाजिक सञ्जालमा लाइभमा बसेर अथवा रेकर्ड गरेर भिडियो प्ले गरिदिएर उसले कोही मान्छेलाई ब्लेम गर्छ, ऊ सुसाइड गर्छ, पछिल्ला दिनहरुमा त्यो केसहरु पनि देखिए, त्यस्तो अवस्थामा त्यो कुन अन्तर्गतको पर्यो ? यसलाई साइबर क्राइमभित्रै पार्न सकिन्छ । साइबर क्राइमभित्र पर्छ । तर आत्महत्या गरेको त्यसको अर्को फिलोसोपी छ । अहिले आत्महत्या दुरुत्साहनका केशहरु एकदमै धेरै आइराखेका छन् । नर्मल अवस्थामा कस्तो भएको छ भने अहिले हाम्रो कोर्टहरुमा आउनेचाहीँ जस्तोः बुहारीले आत्महत्या गरी भने माईती तिरकाले ज्वाईलाई र उसका सासु, ससुरालाई आत्महत्या दुरुत्साहनमा हालिदिने । अहिले फौजदारी अपराध संहिताले के गरेको भने नयाँ ल्याएको विषय हो । यद्यपी अरु देशहरुमा थियो । त्यो गर्दा के हुन्छ भने उसको बाँच्न सक्ने सम्भावना नै थिएन । त्यसको विकल्प थिएन । जस्तोः त्यहाँ पोस्ट गरेको कुरालाई त उसले उपचार गर्न सक्थ्यो । उसले डेफेन्श गर्न सक्थ्यो । तर उसलाई त्यो अप्शन नै दिइएन र मर्नेभन्दा विकल्प छैन भनेर त्यो तत्काल भएको छ भने त्यसलाई हामी आत्महत्या दुरुत्साहनको प्रिन्सिपल हो । हामी भन्छौँ नि कराईबाट फुत्कियो भने भुंग्रोमा पर्ने । लाइभ इन्ड नै हुन्छ । वा त्यो मैले आत्महत्या गरिनँ भने मेरो परिवार, मेरो छोराछोरीहरुलाई आक्रमण हुन्छ र उनीहरुको सुरक्षाको लागि मेरो जीवनको इन्ड गर्छु भन्ने अवस्थाको त्यो लेभलको छ भने आत्महत्या दुरुत्साहन हुन्छ । अहिले यहाँले कुरा गरेको कसैले भिडियो पोस्ट गरिदियो । कसैको कसैसँग व्यक्तिगत सम्बन्धका कुराहरु हुन्छन् । त्यस्तो कुराहरु एक्सपोज गरिदियो भने समाजमा कसरी मुख देखाउने भनेर मर्ने अवस्था रह्यो र तत्कालिन उहाँको विकल्प थिएन र पोष्ट गरेका कारणले ज्यान गयो भने त्यो कुराहरु साइबर क्राइमभित्र पर्छन् । भनिन्छ, कानूनभन्दा अपराधी एक तह अगाडी हुन्छ, हामीकहाँ सामाजिक सञ्जालको प्रयोगपनि धेरै लामो समय भएको छैन भर्खर भर्खर छ र हामी विद्युतिय कारोबार ऐन अन्तर्गत यो विषयहरुलाई समेटिरहेका छौँ, हामी कत्तिको व्यवहारिक छौँ ? अथवा कानूनको आवश्यकता हो कि होइन ? साइबर क्राइमको इतिहास हेर्दाखेरी हामी नयाँ नै छौँ । फेसबुक २००४ मा लञ्च भयो । ट्वीटरहरु २००६ मा लञ्च भयो । युट्युव, सोसलमिडियाका धेरै फोरमहरु, ब्लगहरु आए । अनि यसलाई सोसल मिडियाको छुट्टै विधा जेनेरेट भयो । त्यो भन्दा अगाडी डाटाहरुको प्रोटेक्शन गर्नेदेखि लिएर साइबर क्राइमको छुट्टै विधा थियो । यो २००४ पछिको कुराहरु हो । अहिले धेरै सोसल मिडियाको प्रयोग भयो । यो त रियल टाइम ट्रान्समिशन, रियल टाइम ब्रोडकास्टिङ, रियल टाइम एक्सप्रेशन भइदियो । पत्रकारिताभन्दा पनि एक स्टेप अगाडी भयो । सोसल मिडिया युजरहरु वा ब्लगरहरु आफूलाई पत्रकार भनेर पनि दाबी गर्नुहुन्छ । अनलाइन पोर्टलहरु आइदियो । त्यसलाई रेगुलेट गर्नको लागि हामीसँग अहिले प्रोपर ल छैन । त्यसलाई ट्याकल गर्नका लागि हामीसँग आईटीको विशेषज्ञ हनुपर्छ । साइबर सेक्युरिटीको प्रोफेसनलहरु हुनुहुन्छ । कतिबेला साइबर क्राइमको जुरिस्टिक्शन शुरु हुन्छ भने जब साइबर सेक्युरिटीको पार्ट ब्रिज हुन्छ । ब्रिज हुन्छ र त्यसको उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ । कोर्टमा त्यो अनुसन्धानको विषय आउँछ त्यसपछि साइबर क्राइमको पार्ट शुरु हुन्छ । कसैले कसैको लाइफ इन्ड गरेर मान्छे मारिदिएपछि न उसलाई अनुसन्धान गर्न शुरु गरिन्छ । मान्छे मर्नु नपर्ने, सुरक्षा दिनुपर्ने काम त राज्यको वा प्रहरीको थियो नि त । क्राइम भइसकेपछिको कानूनी उपचारको पाटो जसरी शुरु हुन्छ, यो पनि हाम्रो त्यसरी नै शुरु हुने हो । आइटी वा साइबर सेक्युरिटीको ब्रिज भएको कारणले हाम्रो शुरु हुन्छ । हामीसँग दक्ष आइटी प्रोफेशनलहरु भएभने क्राइमको अवस्था नै आउँदैन । वेवसाइट बनाउँदा सुरक्षाको उचित उपायहरु ग¥यौँ भने ह्याक नै हुन सक्दैन सामान्यतया भन्ने हो भने । सोसल मिडिया, कम्युटरहरु प्रयोग गर्दा सावधानी अपनायौँ भने त्यो अवस्थाहरु आउँदैन । त्यो नअपनाएको कारणले आउने हो । त्यसको रिजल्ट हो यो भनेको । यसमा सबभन्दा पहिले दक्ष आइटी प्रोफेसनलहरु हुनुप¥यो । अनुसन्धान गर्ने प्रहरीहरुमा पनि विज्ञता जरुरत छ । त्यसपछि त्यसलाई लिने सरकारी वकिलहरुमा पनि विज्ञता अभाव छ । साइबर क्राइम हेर्ने वकिलहरुमा पनि हामीसँग कम जनशक्ति छ । त्यसपछि अदालतमा गइसकेपछि न्यायाधीशहरुमा पनि त्यसको विज्ञता हुनुप¥यो । यसको विज्ञताहरुको हामीसँग अभाव छ । त्यसले गर्दा हामी अहिले भएका के छौँ भने अहिले कम्युटर, टेक्नोलोजी, टेलिफोन, टेलिकम्युनिकेशनमा फोरजी, फाइभजी शुरु भयो । अमेरिकामा शुरु भयो भने हामीकहाँ आइपुगिहाल्छ । कुनै स्मार्ट फोनको नयाँ भर्सन लञ्च हुन बित्तिकै नेपालमा त्यो उपलब्ध भइहाल्छ । टेक्नोलोजी हामीकहाँ आउने भयो । त्यो टेक्नोलोजीलाई सेक्योर गर्ने र ट्याकल गर्ने हामीसँग त्यसको अभाव रह्यो । अभाव रहेको हुनाले हामीलाई यो समस्याहरु आइरहेको छ । त्यसलाई ट्याकल गर्ने हामीसँग कानून छैन । कानून नभएकाले अहिले हामीले विद्युतीय कारोबार ऐन जुन फरक प्रयोजनका लागि बनेको हो, त्यो ऐन लगाएर हामीले काठमाडौं जिल्ला अदालतमा मात्रै नेपालभरीका मुद्दाहरु केन्द्रित गरेर मुद्दा हेरिरहेको अवस्था छ । अरु ७६ जिल्लामा भएका घटनाहरु पनि काठमाडौँ ल्याउनुप¥यो । अनुसन्धान गर्न पक्राउ गरेर ल्याउनुप¥यो । दुनियाँ कारणले गर्दाखेरी सकेसम्म यो मुद्दाहरु नचलाएको अवस्थाहरु छ । कसैले अपराध गर्यो अथवा अपराध गर्न उन्मुख भयो, तर हामीले गलत कानूनले उसलाई कारबाही गरिरहेका छौँ, यो गलत हुन्छ कि हुँदैन ? विद्युतीय कारोबार ऐन २०६३ बन्दाखेरी त्यसमा धेरै कुराहरु इलेक्ट्रोनिक फमबाट कुनै कारोबार हुन्छ, कुनै व्यापारिक ग्रुपहरु बीच काम, कारोबार हुन्छ भने त्यो काम, कारोबारलाई डिजिटलाइज गर्ने र त्यसपछि त्यसको इलेक्ट्रोनिक फममा भएका कुराहरुलाई त्यसको इभिडेन्सहरु क्रेट गर्नलाई त्यो ऐन आएको हो । उदाहरणका लागि हामीले अनलाइन अर्डरहरु गर्छौं । डेलिभर गर्छ तर कहिलेकाहीँ त्यसको पेमेन्टहरु दिँदैन । त्यो गर्दा मैले यो गरेको होइन भन्ने प्रश्नहरु पनि आउँछ । त्यसलाई रेगुलेट गर्नको लागि जस्तो उसको डिजिटल सिग्नेचरहरु रजिष्ट्रार भन्ने त्यसले क्रेट गरेको छ, त्यो रजिष्टारको कार्यालयमा राख्ने, उसको एकाउन्टहरु दिने, अनलाइन आइडीहरु, इमेल आइडीहरु दिने, त्यसको वेवसाइटहरु, डिटेल्सहरु दिइसकेपछि त्यसको कि जेनेरेट गर्ने, अनि त्यस्तो काम गरिसकेपछि भोली मैले होइन भन्दा तपाईले त गरेकै हो भनेर उसबाट त्यसलाई उपचार गर्नको लागि यो कानून विद्युतीय कारोबार ऐन बनेको हो । विद्युतीय कारोबार ऐनको दफा ४५, ४६, ४७ मा व्यवस्था छ । त्यसमा कम्युटर प्रयोग गरेर कसैलाई अनाधिकृत रुपमा कुनै गालि, बेइजती गर्ने कामहरु गरियो भने त्यसलाई यति सजाय हुन्छ भनेर कुनैमा ५० हजार रुपैयाँदेखि २ वर्षसम्म कैदका कुराहरु, कुनैमा ५ वर्ष सम्म कैदका कुराहरु राखेर त्यो व्यवस्था राखियो । अहिले हामीसँग साइबर कानून नभएको कारणले गर्दा हामी त्यही दफा ४७ प्रयोग गरेर त्यसलाई ह्याण्डल गरिराखेका छौँ । स्पेसिफिक साइबर ल हामीलाई जरुरी छ । त्यसमा पनि हामीले अझ स्पेसेफिक सोसल मिडियालाई हामीले क्राइम भन्छौँ भने त्यो हाम्रो कन्ट्री स्पेसिफिक कुरा हो । जस्तो अमेरिकाले भन्दैन । दुईवटा मोडेलहरु हामीसँग प्रयोग छ । एउटा अमेरिकन मोडेल, अर्को ब्रिटिश मोडेल । ब्रिटिश मोडेलमा कस्तो छ भने गर्भमेन्ट सेन्ट्रिक, प्रो गर्भमेन्ट । भनेको, गर्भमेन्टलाई डिफेन्ड गर्ने । गर्भमेन्ट साइटलाई डिफेन्ड गर्ने र पब्लिकलाई सजाय गर्ने । अर्को अमेरिकन मोडेल छ, हामी प्रो पब्लिक भन्छौँ । अमेरिकामा पिपुललाई सेन्ट्रिक गर्छ । गर्भमेन्टलाई उहाँहरुले त्यसलाई प्राथमिकता दिँदैन । जस्तो अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई, ठूला ठूला संवेदनशील पदमा भएका मान्छेलाई पनि सोसल मिडियामा गालिगलौज ग¥यो भने त्यसलाई हिरासतमा राखेर, अनुसन्धान गरेर मुद्दा चलाइँदैन । त्यसलाई गालि बेइजती अन्र्तगत त्यहाँ कमिनिकेशन डिसेन्स एक्ट १९९६ भन्ने छ वा टेलिकम्युनिकेशन एक्ट १९९६ भन्ने छ, त्यसको पाँचौ च्याप्टरमा त्यसले एड्रेस गरेको अवस्था छ । तर हामीकहाँ चाहीँ साइबर ल नभएपनि विद्युतिय कारोकार ऐन प्रयोग गरेर हामीले खासगरी सामाजिक सञ्जालसँग रिलेटेड कुराहरुलाई ट्याकल गरेको अवस्था छ । जस्तो कसैको नग्न भिडियोहरु बनाएर सार्वजनिक गरिदिने कुराहरु, कसैलाई गालि, गलौज गरिदिने म्यासेन्जर, टेक्स्टमार्फत पनि । कसैलाई स्टाटस पोस्ट गरेर गरिदिने । त्यो कुराहरुलाई हामीले यो रुपमा लिएका छौँ । साइन्स अफ ल को संसारभर प्रिन्सिपल एउटै हुन्छ । कुनैपनि कानूनको पछाडी जुरीपुडिन्सियल प्रिन्सिपल स्ट्याण्ड गरेको हुन्छ त्यसको आधारमा । त्यो गर्दाखेरी हामीले इन्टरनेशनली कम्पेरिटीवल हुनको लागि, हामीलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा लिगल प्राक्टिशमा हामी इक्वल फुटिङमा आउनको लागि, ट्रस्ट क्रेट गर्नको लागि हामीलाई के जरुरी छ भने अझ सोसल मिडियालाई हामी यदी क्राइम भन्न चाहन्छौँ भने त्यसलाई कानूनमै परिभाषित गरेर यस्तो यस्तो गर्यो भने यो क्राइम हुन्छ, यो गरे वापत यो जरिवाना हुन्छ भनेर कानूनमै व्यवस्थित गर्नुपर्यो । यद्यपी अहिलेको विद्युतीय कारोबार ऐनको दफा ४७ मा यो कुरा क्राइम हो भनेर भनेको छैन । तर यो यो गर्नेलाई सजाय हुन्छ भनेर सिधै सजाय प्रश्ताव गरेको छ । जस्तो ज्यानसम्बन्धी कानूनमा के भन्यो भने कानून बमोजिम बाहेक कसैले कसैको ज्यान लिनु हुँदैन भन्यो । पहिला हुँदैन भन्यो, त्यसको अर्को दफामा गएर त्यो गर्यो भने जन्मकैद हुन्छ । यति वर्ष कैद हुन्छ भनेर भनिएको हुन्छ । कानूनको प्याट्रन त्यो हो, त्यो हुनुपर्छ । पहिला कुन क्रियाकलाप अपराध हो भनेर घोषणा गर्नुपर्छ । त्यो ब्रिज भयो भने सजायको प्रश्ताव गर्नुपर्छ तर विद्युतीय कारोबार ऐनको दफा ४७ ले यो यो गर्नु अपराध भन्दैन । तर यो यो गरेमा सजाय यति हुन्छ भनेर सिधै प्रश्ताव गर्छ । त्यसो भएको हुनाले यसमा लिगल प्रिन्सिपलको पनि हामीसँग अभाव छ । तत्काल हामीले यसलाई संशोधन गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यो पाटोमा हाम्रो विधायकहरुको पनि ध्यान पुगेको देखिँदैन । त्यसलाई तत्काल सुधार गर्नुपर्ने अवस्था छ । हाम्रो प्रश्तावित आइटी एक्ट २०१९ सञ्चार मन्त्रालयले प्रश्ताव गरेको थियो । यद्यपी पास हुन सकेको छैन । पछिल्लो समय के देखियो भने ठुला सञ्चार माध्यमभन्दा व्यक्तिका स्टाटसहरुले समाजमा बढी रियाक्ट गर्ने भए, त्यसले गर्दा सामाजिक सञ्जालको दुुरुपयोगको ट्रेन्ड झन बढेर गयो, सञ्चार माध्यमलाई हेर्ने विषय र यसलाई हेर्ने विषय पनि अब अलग्गै चाहियो होइन ? एकदमै अलग चाहियो । यो कति ट्रिकि विषय छ भने मैले यहाँलाई के कुरा गरेँ भने एउटा इन्फरमेशन टेक्नोलोजीसँग जोडिएको छ । र क्रिमिनल ल सँग जोडिएको छ । अर्को ब्रोडकास्टिङ र मिडियासँग पनि जोडिएको छ । यहाँहरुको ब्रोडकास्टिङ ऐन त छुट्टै छ । तर के गरियो भने हामीले यसलाई युट्युबहरुबाट तत्काल पोस्ट गर्ने, स्टाटस पोष्ट गर्नेलाई रियल टाइम इन्फरमेशन भन्दा रहेछौँ । यो पत्रकारिता भन्दापनि एक स्टेप अगाडी छ । यहाँहरुको पनि अनलाइन मिडिया छन् । कतिपय दर्ता भएका होलान् । कतिपय दर्ता नभएका होलान् । सञ्चारमाध्यमबाट आयो भने त ब्रोडकास्टिङ एक्टले पनि समात्छ । व्यक्तिगत रुपमा कसैको ब्लगबाट आइदियो, सोसल मिडियाबाट पोस्ट भएको क्राइमको परिभाषाभित्र पर्यो भने साइबर ल ले त्यसलाई एड्रेस गर्नुपर्छ । त्यो पोष्ट गरेको कुराले कसैलाई आपत्तिजनक भयो । कसैको मान हानी भयो । कसैको इज्जत, प्रतिष्ठामा आघात पर्यो भने हामी गाली, बेइज्जती ऐन अन्तर्गत जानुपर्छ । हाम्रो अपराध संहीतामा गालि, बेइज्जतिको छुट्टै च्याप्टर छ । त्यो इन्टरनेट वा साइबर स्पेस थ्रो भयो । यसको आविष्कार नहुँदा ढंग फरक थियो । तर अहिले यसको मोड फरक भयो ।