विकास वहस

अपी पावर कम्पनीका डाइरेक्टर हुन् इन्द्रमणि त्रिताल । विगत ७ वर्षदेखि हाइड्रो व्यवसायीका रुपमा काम गरिरहेका त्रितालले सुरुमा अर्थात २०७० सालमा अपी पावर कम्पनीको कम्पनी सचिवको रुपमा काम गरे । त्यसपछि कम्पनीले दार्चुलामा निर्माण गरेको साढे ८ मेगावाटको नौगाढ जलविद्युत आयेजनामा परियोजना म्यानेजरका रुपमा काम गरे । अहिले उनी अपी पावर कम्पनीमा डाइरेक्टरको भूमिकामा छन् । उनै त्रितालसँग हामीले कम्पनीको वर्तमान वित्तीय अवस्था, कम्पनीले हालै जारी गरेको हकप्रद सेयर, कम्पनीले निर्माण गरिरहेका र आगामी दिनमा निर्माण गर्ने आयोजना र आगामी योजनाको बारेमा कूराकानी गरेका छौं । प्रस्तुत छ उक्त कुराकानीको अंशः अपी पावर कम्पनीले जारी गरेको हकप्रद सेयरमा लगानीकर्ताको आकर्षण कस्तो रह्यो ? सेयर कति  बिक्री भयाे ? विगत ३/४ वषदेखि अपी पावर कम्पनीको हकप्रद सेयर आउने–आउने भन्ने धेरै हल्ला भयो । हामीले १ः२ भनेर नेपाल धितो पत्र बोर्डसमक्ष अनुमति मागेका थियौं । तर बोर्डले १ः०.४७ को मात्र स्वीकृती दियो । त्यसपछि हामीले हकप्रद सेयर जारी गर्यौं । सेयर जारी गर्दा यसमा सेयरधनीको सहभागिता उल्लेख्य मात्रामा भयो । अहिले सेयर मार्केट पनि बढेको कारण पनि हुन सक्छ । अर्को, हामीले लगातार विद्युत उत्पादन गरिसकेपछि दिने लाभांश पनि हुन सक्छ । हामीले सोचेको भन्दा राम्रैसँग सेयर उठ्यो भन्ने हाम्रो बुझाई छ । हालसम्म कति बिक्री भयो ? हामीले कुल ५६ करोड ७० लाख हकप्रद सेयर जारी गरेका हौं । मंसिर ३ गतेको समयसम्म ३५ करोड बराबर उठिसकेको छ । ४ गते १० करोड उठ्यो भन्ने हाम्रो अनुमान छ । यो हिसावले कूरा गर्दा करिब ४५ करोड उठ्छ । १० करोड जति बाँकी रहन्छ । त्यो भनेको १० लाख कित्ता सेयर हो । त्यसपछि हामी यसलाई अप्सनमा लिएर जान्छौं । सबैलाई थाहा नभएर पनि हुन सक्छ । धेरै देश बाहिर पनि हुनुहुन्छ । बाँकी रहेको सेयर मानिसहरुले जानकारी नपाएर बाँकी रहेको हो भन्ने हाम्रो बुझाई छ । विश्व महामारीका रुपमा फैलिएको कोरोना भाइरसले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई ठूलै असर गरेको छ । यो महामारीले अपी पावर कम्पनीलाई के कस्तो असर गर्यो ? कम्पनी वित्तीय रुपमा कसरी अगाडि बढ्दैछ ? अपी पावर कम्पनी वि.स२०६० सालमा स्थापना भएको कम्पनी हो । २०७० सालमा यो पब्लिक लिमिटेड कम्पनीमा परिणत भयो । त्यसपछि हामीले साढे ८ मेगावाटको नौगाढ जलविद्युत आयोजना निर्माण गर्यौं । नेपालको इतिहासमा साढे ८ मेगावाटको आयोजना १७ महिनामा सम्पन्न गर्ने पहिलो कम्पनी अपी पावर हो । त्यसले निरन्तर वदुत उत्पादन गर्न थाल्यो । विदुत उतपादन गर्न थालेको एकै वर्षमा हामीले बोनस दिन थाल्यौं । त्यसपछि हामी पूराना सेयरधनीलाई फेरि इक्वीटी नमागेर पूरानै इक्वीटीले फेरि ८ मेगावाटको आयोजना निर्माण गर्यौं । त्यो आयोजना पनि गर्त वर्षको कात्तिकदेखि सञ्चालनमा ल्याएका छौं । साढे ८ मेगावाटको इक्वीटीले साढे १६ मेगावाट विद्युत उत्पादन गरेर हामीले प्रत्येक वर्ष लाभांश दिइरहेका छौं । कोरोना भाइरसले धेरै क्षेत्रलाई असर गरेको छ । हाइड्रोलाई पनि असर गरेको छ । तर, उत्पादन गरिसकेका हाइड्रोलाई त्यति असर गरेको छैन । तर निर्माणाधीन आयोजनालाई भने असर गरेको छ । यसले अपी पावरको साढे १६ मेगावाटको आयोजनालाई असर गरेन । किनकि ती आयोजनाहरुको विद्युत उत्पादन शुरु भइसकेको थियो । अर्को हामीले ४० मेगावाटको अपर चमेलिया आयोजना निर्माण गर्दैछौं त्यसमा असर गरेको छ । हामीले माघमा सुरु गर्नु पर्ने हो । त्यो हामीले सुरु गर्न सकेनौं । त्यसको भौतिक पूर्वाधारहरु हामीले निर्माण गर्न सकेनौं । त्यसैको लागि हामीले यो हकप्रद सेयर जारी गरेको हो । यो आयोजनाको इक्वीटीको लागि नै हामीले हकप्रद सेयर जारी गरेका हौं । कम्पनीको वित्तीय अवस्था कस्तो छ ? हामीले सुरुमै नेपाल विद्युत प्राधिकरणसँग यतिमा विद्युत खरिद बिक्री सम्झौता (पीपीए) गरौं, यतिमा परियोजना बनाउँछौं भनेर जुन सम्झौता गरेका हुन्छौं तर पछि अनेक कारणले भनेको समयमा र भनेको कष्टमा आयोजना नबन्ने अवस्था आउँछ । त्यस बेला कम्पनी जिर्ण अवस्थामा जान्छ । तर, हाम्रो विश्लेषण भने अहिले सम्म सही नै छ । त्यही कारणले पनि हामी रुग्णमा परेनौं । हामीले प्रत्येक वर्ष भनेकै समयमा लाभांश पनि दिँदै आएका छौं । भनेकै समयमा विद्युत उत्पादन गरेका छौं र भनेकै समयमा निर्माण कार्य सम्पन्न गरेका छौं । त्यही हिसावले पनि हाम्रो वित्तीय अवस्था अहिलेसम्म खराव अवस्थामा छैन । हामी सस्टेन हुने किसिमले अगाडि बढिरहेका छौं । बजारमा अपी पावर कम्पनीको हैसियत के हो ? अपी पावर कम्पनीले सुदूरपश्चिमलाई फोकस गरेर आयोजना निर्माण गरिरहेको छ । हामीले अहिले ४ मेगावाटको सोलार पावरको आयोजना पनि निर्माण गरिरहेका छौं । अपी पावर कम्पनी भनेको सेल्फ सस्टेन हुने कम्पनी हो । यो रुग्णमा नगनिने कम्पनी हो । साढे १६ मेगावाटका आयोजना अहिले चलिरहेका छन् । ४ मेगावाटको सोलारको आयोजना अब आउँदैछ । हाम्रो अब २० मेगावाट हुन्छ । त्यसपछि ४० मेगावाटको प्रोजेक्ट बनाउन खोजिरहेका छौं । काम सुरु पनि भइसकेको छ । यो पनि निर्माण भइसकेपछि ६० मेगावाटको परियोजनाहरु हामीले निर्माण गरेकै हुन्छ । अपी नेपाली जलविद्युतको निजी क्षेत्रबाट ठूलो कम्पनी भनेर पनि चिनिन्छ । हामी त्यही हिसावले अगाडि बढ्दैछौं । आगामी दुई वर्षभित्र त्यो ४० मेगावाटको आयोजनाको विद्युत पनि उत्पादन गर्न सुरु गर्ने हाम्रो योजना छ । अपी पावर कम्पनीले आगामी दिनमा के कस्ता परियोजनाहरु बनाउने सोच बनाएको छ ? कसरी अगाडि बढ्दैछ ? हामीले दुई आयोजना निर्माण गरिसकेका छौं । अहिले सुरु गरेको ४० मेगावाटको छ । त्यसपछि सोलारका परियोजनाहरु पनि छन् । त्यस्तै अन्य परियोजनाहरु पनि आइडण्टिफाई गर्दै अगाडि जाने भन्ने हाम्रो योजना छ । वैकल्पिक रुपमा हामी सोलारमा पनि गइरहेका छौं । तर, हाम्रो ग्रुप अफ कम्पनीले निर्माण गरिसकेका साढे ५७ मेगावाटको परियोजनाहरु छन् । अरुणभ्यालीले पनि आफ्नै परियोजनाहरु बनाइरहेको छ । अबको दुई तीन वर्षमा आम्रो ग्रुप अफ कम्पनीले करिब १ सय ५० मेगावाट जति विद्युत उत्पादन गर्ने लक्ष्य लिएको छ । अपि पावर कम्पनीको अबको प्राथमिकता सोलार पावरमा हो ? सोलार मात्र होइन । सोलार त एउटा व्यवसाययिक पार्ट हो । मिक्स इनर्जी उत्पादन गर्ने ध्येयका साथ हामी अगाडि बढ्छौं । मुख्य त हाम्रो प्राथमिकता जलविद्युत नै हो । मिल्यो भने विन इनर्जीमा पनि जाऔं । यो मिक्स इनर्जीको रुपमा काम गरेर अगाडि बढौं भन्ने हाम्रो योजना हो । यी विभिन्न आयोजनाहरु निर्माण गर्दै हुनुहुन्छ , स्रोत कसरी जुटाउँदै हुनुहुन्छ ? अहिले ४० मेगावाटको आयोजना निर्माणका लागि नै हामीले अहिलेको हकप्रद सेयर जारी गरेका हौं । पूराना सेयरधनीहरुले नै यसमा सेयर थप्नुहुन्छ । यस्तै, हामीले सोलारका आयोजनाहरु निर्माण गरिरहेका छौं । त्यसका लागि पूराना निर्माण गरिसकेका आयोजनाहरुबाट आएको आम्दानीबाट नयाँ आयोजना बनाउँदै जाने भन्ने हाम्रो योजना छ । धेरै आयोजना तथा जलविद्युत कम्पनीहरु हामी रुग्ण भयौं भनेर सरकारसँग गुहार पनि मागिरेको अवस्था छ । तपाई अब नेपालमा जलविद्युतको भविश्य कस्तो देख्नुहुन्छ ? अहिले नेपालमा जति विद्युत उत्पादन भइरहेको छ । यो विद्युतले नेपाललाई पुग्दैन । अहिले जति बनिरहेका छन् । यी सबै आए भने नेपाललाई पुग्न सक्ला । ठूला आयोजनाहरु निर्माण भइसकेपछि भारत बंगलादेशमा पनि पठाउन सकिन्छ । नेपालमा ८४ हजार मेगावाट विद्युत उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने अनुमान छ । अहिले २/३ हजार मात्र उत्पादन गर्न थालिएको छ । त्यो पनि भइसकेको छैन । नेपालमा विद्युतको सम्भावना धेरै छ । अन्तरदेशिय प्रशारण लाइनको निर्माण गरेर विदेशमा निर्यात गर्न सक्यो भने नेपालको अर्थतन्त्रको एउटा हिस्सा जलविद्युत बन्छ । जलविद्युतमा हुने लगानीको प्रतिफलको अवस्था कस्तो छ ? हाइड्रो पावर निर्माण शुरु गर्दा त्यसको सम्पूर्ण अवस्था राम्रोसँग अध्ययन गर्नुपर्छ । त्यसको ट्रान्समिसन लाइनको अवस्था के कस्तो छ भनेर अध्ययन गर्न जरुरी छ । कतिपय आयोजनाहरु ट्रान्समिसन लाइन नै नबनेर समस्यामा परेका हुन्छन् । हचुवाको भरमा यति मेगावाट भने निर्माण गर्यो भने रुग्ण हुने अनेक समस्या आउने हुन्छ । ट्रान्समिसन लाइन भएको डिस्चार्ज राम्रो भएको ठाउँमा जलविद्युतको आयोजना निर्माण गर्यो भने कुनै समस्या हुँदैन । प्रतिफल पनि राम्रै पाइन्छ । कष्ट पनि महँगो हुँदैन । समयमै बन्छ । र आयोजना सस्टेनेवल पनि हुन्छ । पछिल्लो समय प्रमोटरहरुले आर्थिक गतिविधीहरु पारदर्शी नबनाउने र यसले गर्दा उनीहरुप्रति आम जनमानस अर्थात पब्लिक सेयरधनीहरुको विश्वास गुम्दै गएको छ । आफु मोटाउने तर सर्वसाधारणलाई फसाउने प्रवृति बढ्दै गएको भन्ने गुनासो छ । यसमा तपाईको धारणा के छ ? त्यस्तो प्रवृति हाम्रो ग्रुप अफ कम्पनीमा छैन । हाम्रो ग्रुप अफ कम्पनीमा जति आयोजनाहरु निर्माण भएका छन् ती आयोजनाहरुले धेरै थोरै लाभांश दिइरहेका छौं । आज बत्ती बल्यो भने त्यसको एक बर्षपछि हामीले बोनस वितरण गरेको अवस्था छ । तपाईँले भने जस्तो हल्ला बजारमा हामीले पनि सुनेका छौं । हाम्रो कम्पनीमा त्यस्तो समस्या छैन । हाम्रो पब्लिक लिमिटेड कम्पनी हो । हाम्रो पूरा अडिट भएर आउँछ । तर, प्राइभेट लिमिटेड कम्पनीहरुले त्यस्तो गर्छन् कि भन्ने अलिकति हल्ला सनिएको छ । हामीले जति नै सेयरधनीबाट पैसा उठाएका छौं सोही अनुसार काम पनि गरेका छौं । साढे ८ मेगावाटको लागि उठाएको पैसा साढे १६ मेगावाटको आयोजना निर्माण गर्यौं । सेयरधनीले त्यही अनुसार इनकम पनि पाएका छन् । यसमा धेरैको निगरानी छ । विद्युत नियमन आयोग, नेपाल धितो पत्र बोर्डले नै निगरानी गरिरहेको छ । यस्तै खालका विकृति आउँछन् भनेको कारणले हामीले जुन १ः२ को हकप्रद सेयर माग गरेका थियौं । त्यो नदिएर बोर्डले हामीलाई १ः०.४७ अनुपातको स्वीकृती दियो । त्यो बाट तपाईको काम देखाउनुस् भनेर धितोपत्र बोर्डले भनेपछि हामीले त्यति नै स्वीकृृती पाएका हौं । त्यसो भए धितो पत्र बोर्डले अपी पावरकोको विश्वास नगरेरै १ः०.४७ अनुपातको मात्रै स्वीकृती दिएको हो ? त्यस्तो होइन । तपाईले भने जस्तै हल्ला उहाँहरुले पनि सुन्नु भयो होला । भोलि यहाँ पनि त्यस्तो भयदियो भने तपाइँहरुले के हेर्नु भयो भन्ने प्रश्न आउन सक्छ । हाइड्रो पावरमा यस्तो हुँदैछ भनेर कसैले भनेको पनि हुन सक्छ । त्यस्तो नहोस् भनेर उहाँहरुले कुन परियोजना बनाउँदै हुनुहुन्छ । त्यसको निर्माण गर्नुस् । भोलि अर्को निर्माण गर्नु हुन्छ भने फेरि त्यसको छुट्टै लिएर आउनुस् भनेपछि १ः०४७ अनुपातको स्वीकृती दिएको हो । तर, हाम्रो कम्पनीमा त्यस्तो कुनै समस्या छैन । यसको मतलब अपी पावर कम्पनी फाइनानसिअल्ली ट्रान्सप्यारेन्ट छ ? हो, एकदमै हामी एकदमै पारदर्शी छौं । तपाइँहरुले सोलार पावरको आयोजना पनि निर्माण गर्दै हुनुहुन्छ । काम के कसरी भइरहेको छ ? वैकल्पिक उर्जाका रुपमा सोलार पावरलाई पनि बढाउनु पर्छ भनेर नेपाल विद्युत प्राधिकरणले एउटा टेण्डर आह्वान गरेको थियो । त्यसमा हामीले पनि अप्लाई गर्यौं । त्यो टेण्डरमा हामी २८ मेगावाट पारेका थियौं । तर, प्राधिकरणले त्यति दिन सकिँदैन भनेर पीपीएको रेट कम गर्यो । हामी बुटवलको मनिग्राममा साढे ८ मेगावाटको सोलार पावर निर्माण गरेर त्यो राष्ट्रिय ग्रिड लाइनमा जोडिएको छ । जुन नेपालकै पहिलो हो । त्यस्तै, रौतहटको चन्द्रनिगाहपुरमा पनि ४ मेगावाटको आयोजना निर्माण गर्न लागेका छौं । यसको फाइनानसियल क्लोजर छिट्टै हुँदैछ । ६ महिनामा त्यसको काम पनि सम्पन्न हुन्छ । तपाइँले अपी पावर कम्पनी आर्थिक रुपमा राम्रो छ । लाभांश पनि वर्षेनी दिँदै आएको छ भन्नुभयो । तर, कम्पनीले निर्माण गर्ने भनेको सिद्धकाली जलविद्युत आयोजनामा लगानी गर्ने सपर्वसाधारण त निकै डुबे नी । धेरैको रिफण्ड नै भएन भन्ने पनि गुनासो पनि छ नी ? हुन त हिड्ने मान्छे नि लड्छ भन्छन् । मानिसले काम गर्दा गर्दै सबै कूरा सफल नै गर्छ भन्ने कूरा पनि हुँदैन । हामीले ७५ मेगावाटको त्रिशुली गल्छि भनेर शुरु गरेका थियौं । यो ठूलो आयोजना पनि भयो । १ हजार करोड लगानी बैंकहरुले नै गर्न नसक्ने अवस्था देखियो । यसमा लगानी नै गर्न सक्ने अवस्था पनि देखिएन । फाइनानसियल क्लोजर पनि भइसकेको अवस्था थियो । टनेल धेरै ठूलो भयो । त्यो टनेल रिक्स भयो । फिजिवल भएन भन्ने कूरा पनि भयो । त्यसपछि हामीले लगानी जुटाउनको लागि चिनीयाँहरुसँग पनि सम्झौता गर्यौं । काम पनि शुरु गरियो । तयहाँ खर्च पनि थुप्रै गरियो । पछि तयसलाई ७५ मेगावाट नै बनाउन नसकिने अवस्था आयो । अहिले त्यसलाई संशोधन गरेर २८ वा ३० मेगावाट बनाउने भनेर हामी अहिले पनि लागि रहेका छौं । काम भइरहेको छ । ७५ मेगावाट बनाउनबाट पछि हटेपछि लगानीकर्ता पनि बाहिरिए । तर, ३० मेगावाटमा लगानी गर्ने चाहनेहरु बस्नुस् ७५ कै लागि लगानी गर्नेहरु तर ३० मेगावाटका लागि इच्छुक नभएकाहरु जानुस् भनेर हामीले भनेपछि त्यही अनुरुप काम भइरहेको छ । अहिले रिफण्डको काम पनि भइरहेको छ । तर, हामीलाई पनि समय दिनु पर्छ । त्यसमा करोडौंको खर्च भएको छ । त्यो पैसा त गयो । त्यो पैसा म्यानेज गर्नको लागि हामीसँग केही समय त चाहियो नी । हामीसँग बैंकमा भएर नदिउको चाहिँ होइन । अन्तिममा, अपी पावर कम्पनीले निर्माण गर्ने अबका आयोजनाहरुमा लगानीकर्तालहरुलाई आकर्षिक गर्नको लागि अर्थात उनीहरुको लगानी सुरक्षित सँगै लगानीको प्रतिफलका लागि तपाईँ कसरी विश्वस्त पार्नु हुन्छ ? मानिसले केही फाइदाकै लागि लगानी गर्छन् । अपी पावर कम्पनीले परियोजना निर्माण गरेर बत्ती बलेको एक वर्षपछि नै लाभांश दिँदै आएका छौं । हरेक वर्ष दिँदै आएका छां । दिन्छौं पनि । लाभांशको दर पनि वर्षेनी बढ्दै जान्छ । पहिले ५ दियौं । त्यसपछि ८÷९ हुँदै हामी बढाउँछौं । अर्को वर्ष डबल डिजिटमा दिन्छौं । हामी यो क्षेत्रबाट भागेर कहिँ पनि गएका छैनौं । तपाईँहरुलाई प्रत्येक वर्ष प्रतिफल दिइरहेका छौं । सेयरधनीहरुको हामीप्रतिको विश्वास हामी टुट्न दिने छैनौं । हामी काम गरेर देखाउँछौं ।

कोभिड महामारीमा प्रभावकारी सेवा प्रवाह गरिरहेका निजी क्षेत्रका अस्पतालमध्येमा अग्रणी अस्पतालको रुपमा ह्याम्स अस्पताल आउँछ । ह्याम्सले अहिलेसम्म ३५ सयभन्दा बढी कोभिड संक्रमितको उपचार गरिसकेको छ । नेपालका सबैभन्दा राम्रामध्येमा पर्ने र सर्वसाधारणले पनि विश्वास गरेका विशेषज्ञ डाक्टरहरुको टीम ह्याम्स अस्पतालमा आवद्ध छ । नेपालको स्वास्थ्य सेवा निकै महंगो छ भन्ने जनगुनासो पनि व्यापक छ । यही सन्दर्भमा ह्याम्सले प्रवाह गर्ने सेवा, कर्पाेरेट अस्पतालको रुपमा ह्याम्सको सेवाको स्तर तथा शुल्क र स्वास्थ्य सेवाका अन्य विविध विषयमा ह्याम्स अस्पताल संचालक समिति अध्यक्ष आरएस भण्डारीसँग गरिएको कुराकानीः कोभिड महामारीको बेलामा निजी क्षेत्रबाट प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा प्रवाह गर्ने अग्रणी अस्पतालमध्येमा ह्याम्स अस्पताल पनि पर्छ । यो सेवा प्रवाहप्रति तपाईंकै मूल्यांकन कस्तो छ ? यसमा धेरै विषयहरु छन् । म तपाईंलाई यो अस्पताल तथा मैले व्यक्तिगत रुपमा गरेका पहलको अनुभव सुनाउँछु । यो बीचमा कोभिड १९ जस्ता संक्रमण रोगबाट स्वास्थ्यकर्मी संक्रमित नभई वा कमभन्दा कम नोक्सानीमा कसरी प्रभावकारी र स्तरीय सेवा प्रवाह गर्न सकिन्छ भन्ने चुनौति नै प्रमुख थियो । ह्याम्स अस्पतालले कोभिडका विरामीलाई जुन प्रकारको सेवा दियो, त्यस्तो सेवा सरकारी तथा अन्य निजी अस्पतालले पनि प्रवाह गरेका थिए । उनीहरु धेरै समस्यामा परे । कुनै समयमा अस्पताल नै सिल गर्नुपर्ने अवस्था आयो । सयौंको संख्यामा स्वास्थ्यकर्मीहरु क्वारेन्टिनामा बस्नुपर्ने वाध्यात्मक अवस्था आयो । सुरुको समयमा सरकारले कोभिडका विरामी निजी अस्पतालले नलिनु भनेको थियो । त्यसैअनुसारको गाइडलाइनहरु बनेका थिए । हामीसँग भएको विशेषज्ञ डाक्टरसहितको स्वास्थ्यकर्मीको टीम र व्यवस्थापन कोभिडबाट भागेर साध्य लाग्दैन भन्ने निष्कर्षमा थियो । अस्पताल हो भनेर घोषणा गरेर स्वास्थ्य सेवा दिन आइसकेपछि म यो रोगको विरामी लिन्छु, यस्तो रोग लागेकाको उपचार गर्दिन भन्न मिल्दैन भन्ने हाम्रो निक्र्योल थियो । यही निष्कर्षका साथ कोभिडका विरामीको पनि उपचार गर्नुपर्छ भन्ने तयारीमा हामी थियौं । कोभिड आउनुभन्दा अघिदेखि नै संक्रमण रोग नियन्त्रण सम्बन्धी प्रोटोकल बनाएर कार्यान्वयनमा ल्याइरहेका थियौं । कोभिड संक्रमितको उपचार गर्नको लागि विश्व स्वास्थ्य संगठनदेखि नेपाल सरकारले तोकेका स्वास्थ्य सुरक्षा मापदण्ड कडाइका साथ पालना गरे गराएका थियौं । कुनै पनि विरामी आउँदा यो विरामीसँग कोभिड हुन सक्छ है भन्ने महसुस गरेर सोही प्रकारको स्वास्थ्य सावधानी अपनाइरहेका थियौं । पीसीआर रिपोर्ट आएपछि सरकारको गाइडलाइन अनुसार उपचार गर्न मिल्दैन भन्दै हामीले विरामीलाई सरकारले तोकेको अस्पताल लान आफन्तलाई भन्यौं । हामीले त्यो भन्दा ‘मरेको हाम्रो विरामीलाई तपाईंहरुले बाँच्ने अवस्थामा पुर्याइदिनु भएको छ, तपाईंहरुले भनेका यी ३ वटै अस्पतालमा हामीले विरामी लिएर जानु भनेको उहाँलाई मार्नु हो, हामी हाम्रो विरामी मार्न चाहदैनौं, त्यसैले अन्यत्र लादैनौं, जति पैसा लाग्छ यही तिर्छाैं’ भन्नुभयो । गत बैशाखतिरकै कुरा हुनुपर्छ, पोखरामा एक जना विरामी हेलिकोप्टरबाट रेक्स्कु गरेर ह्याम्समा ल्याउनु पर्ने भयो । उहाँ अधिवक्ता हुनुहुदो रहेछ । उहाँ घरमै बेहोस भएपछि पोखराकै एउटा निजी अस्पताल लगिएछ । त्यो अस्पतालले गण्डकी मेडिकल कलेजमा रिफर गरेछ । त्यहाँबाट बेहोस अवस्थामै हेलिकोप्टरबाट रेस्क्यु गरेर ह्याम्स अस्पताल ल्याइयो । अस्पतालमै हेलिप्याड भएकोले यो अस्पताल ल्याइएको थियो । हामीले आइसीयुमा राखेर उपचार सुरु गर्यौं । त्यो बेलामा कोभिड परीक्षणको पीसीआर रिपोर्ट आउन ६ दिन जति लाग्थ्यो । ती विरामीको हिस्ट्री र लक्षण हेर्दा कोभिड संक्रमण हो कि भन्ने भयो । हामीले स्वाव लिएर परीक्षणको लागि टिचिङ अस्पताल पठायौं । पाँच दिनपछि आएको रिपोर्टमा कोभिड संक्रमण देखियो । त्यो बेलासम्म सरकारले निजी अस्पताललाई कोभिडका विरामीको उपचार नगर्नु भन्ने थियो । सरकारले टेकू, पाटन र बलम्बुको अस्पतालमा कोभिड विरामीको उपचार हुने भनिएको थियो । पीसीआर रिपोर्ट आएपछि सरकारको गाइडलाइन अनुसार उपचार गर्न मिल्दैन भन्दै हामीले विरामीलाई सरकारले तोकेको अस्पताल लान आफन्तलाई भन्यौं । हामीले त्यो भन्दा ‘मरेको हाम्रो विरामीलाई तपाईंहरुले बाँच्ने अवस्थामा पुर्याइदिनु भएको छ, तपाईंहरुले भनेका यी ३ वटै अस्पतालमा हामीले विरामी लिएर जानु भनेको उहाँलाई मार्नु हो, हामी हाम्रो विरामी मार्न चाहदैनौं, त्यसैले अन्यत्र लादैनौं, जति पैसा लाग्छ यही तिर्छाैं’ भन्नुभयो । हाम्रो अस्पतालले कोभिडका विरामीको उपचार त्यो बेलामा सुरु गरेको थियो, जुनबेला कोभिड संक्रमित यहाँ छ भन्ने सुन्यो भने ३ किलोमिटर टाढाबाट पनि मान्छे हिड्दैनथे । सामाजिक वरिस्करणमा परिन्थ्यो । विरामीका आफन्तबाट यस्तो अडान आएपछि हामीले सोही विषय उल्लेख गरेर सरकारका निकायहरुमा पत्राचार गर्यौं । हामीले यस्तो पत्राचार शुक्रबार गरेका थियौं । सरकारी निकायले मौखिम रुपमा हुन्छ, उपचार गराउनु न त भने । शनिवार सरकारी अधिकारीसहितको टोली अस्पतालमै आएर विरामीका आफन्तसँग भेट्नुभयो । विरामीको उपचार पद्धतिबारे पनि जानकारी लिनुभयो । विरामीका आफन्तले आफ्नो विरामी अन्यत्र नलाने अडान लिएपछि सरकारी अधिकारीले हाम्रो अस्पतालमा उपचार गराउन सहमत हुनुभयो । हामीले त्यस्तो अवस्थाबाट कोभिडका विरामी उपचार गराउन सुरु गरेका थियौं । हाम्रो अस्पतालले कोभिडका विरामीको उपचार त्यो बेलामा सुरु गरेको थियो, जुनबेला कोभिड संक्रमित यहाँ छ भन्ने सुन्यो भने ३ किलोमिटर टाढाबाट पनि मान्छे हिड्दैनथे । सामाजिक वरिस्करणमा परिन्थ्यो । यसबीचमा सरकारको माथिल्लो तहमा बस्नेहरु यही अस्पतालमा आएर उपचार गराएर जानुभयो । कर्पाेरेट क्षेत्रका गन्यमान्ने व्यक्तित्वहरुले पनि यही अस्पतालमा कोभिडको उपचार गराउनु भयो । स्वास्थ्य क्षेत्रमै काम गरिरहेका, स्वास्थ्य क्षेत्रलाई नेतृत्व प्रदान गरिरनुभएका व्यक्तिहरु पनि यही अस्पतालमा उपचार गराएर जानुभयो । पूर्वप्रधानमन्त्रीको पनि कोभिडको उपचार यही भयो । मुख्यसचिवले पनि पनि यो अस्पतालबाट एउटा सेवा लिएर जानुभयो । यो अस्पताल पछिल्लो समय बनेको अस्पताल हो । यसका पूर्वाधार नयाँ छन् । अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरिएकोले संक्रमण रोगको उपचार गर्न यो अस्पताल उपयुक्त भयो । विरामीबाट अर्काे व्यक्तिमा संक्रमण नफैलनको लागि जति पनि प्रविधि र सुरक्षा उपायहरु छन्, ती सबै हामीसँग उपलब्ध छन् । यो अस्पताल पछिल्लो समय बनेको अस्पताल हो । यसका पूर्वाधार नयाँ छन् । अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरिएकोले संक्रमण रोगको उपचार गर्न यो अस्पताल उपयुक्त भयो । विरामीबाट अर्काे व्यक्तिमा संक्रमण नफैलनको लागि जति पनि प्रविधि र सुरक्षा उपायहरु छन्, ती सबै हामीसँग उपलब्ध छन् । यो अस्पतालको यो भवन बनिसकेको २ वर्ष मात्रै भएको छ । हामीसँग भएका एकदमै राम्रा विषय विशेषज्ञ डाक्टर तथा हामीसँग भएको अत्याधुनिक प्रविधिले कोभिड संक्रमणको उपचारका लागि प्रभावकारी भएको हो । स्वास्थ्य क्षेत्रलाई नै नेतृत्व गर्ने व्यक्तिहरुको पनि पहिलो रोजाइमा ह्याम्स पर्नुको कारण हाम्रो व्यवसायिक धर्म, विषय विशेषज्ञ स्वास्थ्यकर्मी र अत्याधुनिक प्रविधिको संयोजन नै हो । अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरिएको भन्नुभयो, कस्तो प्रकारको अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्नुभएको छ ? यसमा धेरै कुराहरु पर्छन् । जस्तो कि हामीसँग भएको आइसीयु सिंगल सिंगल क्युविकल आइसीयु छ । आइसीयुको क्युविकलभित्र राखिएको विरामीले फेरेको सास त्यही रुममा मात्रै हुन्छ । उसलाई फेर्नको लागि फ्रेस हावा आउँछ । उसले फालेको सासलाई रुमभित्रबाटै फिल्टर गरेर बाहिर फालिन्छ । विरामीलाई चाहिने सास वाहिरबाट चार तहमा फिल्टर भएर आउँछ । हाम्रो आइसीयुमा भएको यो प्रविधिको कारण एउटा क्युविकल बेडमा कोभिड संक्रमित विरामी र अर्काे क्युविकल बेडमा कोभिड संक्रमण नभएको विरामी राखेर उपचार गर्न मिल्छ । सर्दैन । कोभिड आउनुअघि पनि संक्रमण रोग लागेका विरामी आउँथे । संसारमा अहिले प्रयोगमा रहेको लेटेस्ट सरुवा रोग नसर्ने प्रविधि प्रयोग गरेर हामीले यो अस्पताल बनाएका छौं । त्यसले पनि कोभिडको महामारीमा उपचार गर्न हामीलाई सहज भयो । बहुतहमा बसेर काम गर्नको लागि विषय विशेषज्ञ डाक्टरसहितको बेग्लाबेग्लै टीम छ, जसले कोभिड जस्ता संक्रामक रोगको उपचारको लागि प्रभावकारी काम गरिरहेका छन् । यस्तो व्यवस्थापनको परिणम स्वरुप एउटा विरामीको ज्यान जोगाउनको लागि जे जस्तो सहयोग र स्वास्थ्यसेवा आवश्यक पर्छ, विरामीले त्यो सहजै प्राप्त गर्छ । अर्थात ह्याम्स अस्पतालले प्रदान गर्ने स्वास्थ्य सेवा विश्वस्तरकै छ । गम्भीर अवस्थाका विरामीको लागि आवश्यक पर्ने सबै प्रकारका उपचार पद्धती यो अस्पतालमा छ । जस्तो कि अहिलेको समयमा सबैभन्दा बढी आवश्यक देखिएको प्लाज्मा थेरापी, रेम्डिसिभिर चलाउने, विरामीको लागि नर्सिङ केयर जस्ता सेवा प्रभावकारी रुपमा प्रवाह गरिरहेका छौं । हामीसँग भएको डाक्टरहरुको टीम असाध्यै राम्रो छ । आइसीयुभित्र क्रिटिकल केयरको लागि डाक्टरहरुको एउटा टीम छ । त्यहाँभित्र रजिस्टार भनेर एनेस्थेसिया एमडी गरेको डाक्टरहरुको अर्काे टीम छ । त्यसभन्दा माथि संक्रमण रोगमै फेलोसिप गरेको डाक्टरहरुको अर्काे टीम छ । फोक्सो सम्बन्धी पल्मोनोलोजी क्रिटिकल केयरको लागि अर्काे टीम छ । अर्थात बहुतहमा बसेर काम गर्नको लागि विषय विशेषज्ञ डाक्टरसहितको बेग्लाबेग्लै टीम छ, जसले कोभिड जस्ता संक्रामक रोगको उपचारको लागि प्रभावकारी काम गरिरहेका छन् । यस्तो व्यवस्थापनको परिणम स्वरुप एउटा विरामीको ज्यान जोगाउनको लागि जे जस्तो सहयोग र स्वास्थ्यसेवा आवश्यक पर्छ, विरामीले त्यो सहजै प्राप्त गर्छ । अर्थात ह्याम्स अस्पतालले प्रदान गर्ने स्वास्थ्य सेवा विश्वस्तरकै छ । जस्तो अर्काे पनि उदाहरण दिऊ । आइसीयुमा बस्ने एक जना विरामीको लागि हामीले २ जना नर्स उपलब्ध गराउँछौं । किनभने हामीले जुन गाइडलाइन फलो गरेका छौं, त्यसले २ जना नर्स माग्छ । एक जना नर्स पीपीई लगाएर आइसीयुभित्र बसेर विरामीको केयर गरिरहेको हुन्छ । त्यो क्युविकल बेड बाहिर औषधी तयार पार्नेदेखि डकुमेन्ट, मेसिन जस्ता अन्य प्रोसिड्युरको काम बाहिर बस्ने नर्सले सहयोग गरिरहेको हुन्छ । अमेरिकाको न्यूयोर्कमा कोभिडका कारण भेन्टिलेटरमा गएका १० जनामध्ये ८ जना विरामीको मृत्यू भएको छ । हाम्रो अस्पतालमा कोभिडको कारण भेन्टिलेटरमा गएका १० जना विरामीमध्ये ७ जना निको भएर फर्केका छन् । यो एक्सिलेन्ट नतिजा हो । यो तथ्यांक हामीले सबै सरकारी निकायहरुमा पठाएका पनि छौं । कोभिड महामारीको बेलामा यस्तो राम्रो सेवा दिन सकेकोमा मलाई गर्व पनि लागेको छ । यो बीचमा कोभिडका कति विरामीको उपचार गर्नुभयो ? हामीले ६ सय जनाजतिलाई रेम्डिसिभिर नै चलाइसक्यौं । करिब ३५ जनालाई प्लाज्मा थेरापी गर्यौं । करिब २० जनाले कोभिडका कारण ज्यान गुमाउनु पर्यो । यहाँ कोभिड संक्रमण भएर भर्ना भई निको भएर जानेहरुको संख्या ३ हजारको हाराहारीमा छ । हामी ह्याम्स अस्पतालको १०औं तलामा बसेर तपाईंसँग अन्तर्वार्ता गरिरहेका छौं । यो अस्पताल भवनको छतमा हेलिप्याड पनि छ । आइसीयुमा एक जना क्युविकल बेडको विरामीका लागि २ जना नर्सको व्यवस्था गरेका छौं भन्नुभयो । अहिले प्रचलनमा रहेका अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेका छौं भन्नुभयो । यहाँ भएका डाक्टरहरुको टीम पनि नेपालका सबैभन्दा राम्रा विशेषज्ञ डाक्टरमध्येमै पर्नुहुन्छ । यो प्रकारको पूर्वाधार बनाउन लगानी निकै आवश्यक पर्छ । यसमा लगानीको व्यवस्थापन कसरी गर्नुभएको छ ? यो विषयमा मैले लाज नमानिकन, नढाँटिकन भन्नुपर्ने हुन्छ । ह्याम्स अस्पताल भनेको निजी अस्पताल हो । यो अस्पतालमा बैंकहरुले अर्बाैंको लगानी गरेका छन् । हामीसँग लगानीकर्ताको २०/२२ जनाको टीम छ । यो अस्पतालमा आजको दिनसम्मको लगानी करिब २ अर्ब रुपैयाँ छ । त्यो २ अर्ब रुपैयाँ लगानीमध्ये ८० प्रतिशत लगानीको मालिक बैंकहरु नै हुन् । बैंकको लगानी अर्थात ऋण भनेको हामीले कमाएर तिर्नुपर्छ । हामीमाथि दायित्व छ । करिब २३ वर्ष अगाडि नै यो अस्पतालको स्थापना भएको थियो । हामीले व्यवस्थापन जिम्मा लिएर संचालनमा ल्याएको करिब २ वर्ष भयो । यो अस्पतालको भवनदेखि अन्य पूर्वाधार बनाउन हामीलाई ३ वर्ष लाग्यो । समाजले विश्वास गरेका, स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रमा राम्रो अनुभवन हासिल गरिसकेका विषय विशेषज्ञ डाक्टरहरुको टीम कसरी जुटाउन सक्नुभयो ? अहिलेको कुरा गर्ने हो भने डाक्टर पढ्नेहरु धेरै छन् । मैले बारम्बार भन्ने गर्छु कि सबैभन्दा पहिला मान्छे बन्नुपर्ने रहेछ । यहाँ भएका डाक्टरहरु लामो समय सरकारी अस्पताल चलाएर, आफ्नो सीप र क्षमता देखाएर, सरकारले दिएको जिम्मेवारी पूरा गर्दै आमसर्वसाधारणको अघि शिर ठाडो गरेर हिड्न सक्ने विषय विशेषज्ञ डाक्टरहरु हुनुहुन्छ । सरकारी जिम्मेवारी पूरा गरेर पनि सर्वसाधारणको अघि शिर ठाडो गरेर हिड्न सक्नु पनि गर्वकै विषय रहेछ । मलाई उहाँहरुले जसरी चिन्नुभएको थियो, मेरो क्रेडिविलिटी जे जस्तो थियो, त्यसको आधारमा उहाँहरुले विश्वास गर्नुभयो । आफूले राम्रोसँग काम गर्दा, इमानको बाटोमा हिडिरहदा यस्ता सारथीहरु पाइन्छ भन्ने अर्थमा पनि मैले लिएको छु । म सिन्धुपाल्चोकको मान्छे । गाउँको किसानको छोरो हूँ । काठमाडौं आएपछि मेरो भाग्य वा परिस्थिति जे भनौं म व्यवसायी भएँ । मेडिकल इक्वुपमेन्टको सप्लाई गर्ने काम गर्थैं । अझै पनि गर्छु । कोभिडको बेलामा राज्यलाई ४०/४५ करोड रुपैयाँ बराबरको सामान राज्यलाई सप्लाई पनि गरेँ । मेडिकल उपकरणको व्यवसाय गर्ने सन्दर्भमा म व्यवसायी र उहाँहरु डाक्टर (मेडिकल उपकरणको प्रयोगकर्ता) को हिसावमा चिनजान र उठबस थियो । यो अस्पताल आउँदै गर्दा, यस्तो अस्पताल आउँदैछ, के छ डाक्टरसाव भनेर मैले सोधें । मलाई उहाँहरुले जसरी चिन्नुभएको थियो, मेरो क्रेडिविलिटी जे जस्तो थियो, त्यसको आधारमा उहाँहरुले विश्वास गर्नुभयो । आफूले राम्रोसँग काम गर्दा, इमानको बाटोमा हिडिरहदा यस्ता सारथीहरु पाइन्छ भन्ने अर्थमा पनि मैले लिएको छु । विभिन्न क्षेत्रका राम्रा डाक्टरहरु यो अस्पतालमा हुनुहुन्छ । व्यवस्थापकीय हिसावले क्षमतावान विषय विशेषज्ञलाई व्यवस्थापन गर्न कत्तिको सहज हुने रहेछ ? यो अस्पतालमा जति पनि डाक्टरहरु आउनुभएको छ, उहाँहरुको विषय र विशेषज्ञता फरक फरक विषयमा छ । कोही इएनटी (नाक, कान, घाटी) मा हुनहुन्छ, कोही कार्डियोलोजी (मुटुरोग) मा हुनुहुन्छ, कोही सर्जरी (अप्रेसन) मा हुनुहुन्छ, कोही पल्मोनोलोजी फिजिसियनमा हुनुहुन्छ, कोही गाइनोलोजी (स्त्री रोग) मा हुनुहुन्छ, कोही सरुवा रोगमा हुनुहुन्छ । उहाँहरुको विषय नै फरक फरक छ । जुध्न पर्ने कारण नै छैन । जस्तो कि कार्डियोलोजीमा ५/७ जना डाक्टर हुनुहुन्छ भने उहाँहरुबीच धेरै लामो समयदेखि मित्रता र समन्वय छ । उहाँबीच कुनै द्वन्द नै छैन । उहाँहरु यहाँ आएर चिनजान हुनुभएको नै होइन । हामीले यहाँ कस्तो प्रणाली बनाएका छौं भने जुन व्यक्ति यो अस्पतालको जुनसुकै विभागको प्रमुख हुनुभयो, उहाँको अनुमति वा सिफारिसबिना दोस्रो पदमा कुनै पनि व्यक्ति छिर्न नै सक्दैन । हामीले बढीमा रेफरेन्स दिने मात्रै हो । हामीले यहाँ कस्तो प्रणाली बनाएका छौं भने जुन व्यक्ति यो अस्पतालको जुनसुकै विभागको प्रमुख हुनुभयो, उहाँको अनुमति वा सिफारिसबिना दोस्रो पदमा कुनै पनि व्यक्ति छिर्न नै सक्दैन । हामीले बढीमा रेफरेन्स दिने मात्रै हो । एउटा रमाइलो प्रसंग सुनाउँछु । केही समयअघि काठमाडौंकै नाम चलेको निजी अस्पतालको इमरजेन्सीको इन्चार्ज डाक्टरले यहाँ आएर उपचार गराउनु भयो । आफैले काम गरेको अस्पतालमा किन उपचार गराउनु भएन भनेर मैले सोध्दा उहाँले ‘यहाँ राम्रो टीमवर्क छ, म काम गर्न अस्पतालमा छैन, टीमवर्कले उपचारमै फरक पार्छ’ भन्नुभयो । यस्ता विषय मिलाउन जरुरी छ । ह्याम्स अस्पतालले विश्वस्तरीय सेवा दिन्छ त भन्नुभयो । तर, भारत, सिंगापुर वा थाइल्याण्ड गरेर उपाचार गरासकेका व्यक्तिहरु नेपालको स्वास्थ्य सेवाबारे नाक खुम्च्याउँछन् । यस्तो किन हुन्छ ? सरकारी क्षेत्रबाट प्रवाह हुने स्वास्थ्य सेवाबारे म कुनै टिप्पणी गर्दिनँ । सबैले महसुस गर्नुभएकै छ । निजी क्षेत्रबाट प्रवाह हुने स्वास्थ्य सेवाको बारेमा कुरा गर्दा ५/६ वर्षअघिसम्म नर्भिक अस्पतालमा उपचार गराउन राजा महाराजा, मन्त्री प्रधानमन्त्री, उद्योगी व्यवसायी सबै जान्थे । त्यो बेलासम्म पनि नेपालको स्वास्थ्य सेवाप्रति नाक खुम्च्याउनेहरु विदेश नै जान्थे । तर, आपतकालिन उपचार गराउनु पर्यो भने नर्भिक जान्थे । यो बीचमा ग्राण्डी, मेडिसिटी र ह्याम्स अस्पताल आए । ह्याम्स बनिसकेको थिएन, एक महिनादेखि पूर्वउपप्रधानमन्त्री भरतमोहन अधिकारी मेडिसिटीमा उपचार गराइरहनु भएको थियो । अधिकारीको थप उपचारको लागि ह्याम्स अस्पताल ल्याइयो । किनभने अब विकल्प उपलब्ध भयो । ह्याम्स अस्पतालबाट पनि कति मेडिसिटी गए होलान् । यो ३/४ वर्षको बीचमा निजी क्षेत्रबाट स्वास्थ्य सेवामा पूर्वाधार र प्रविधि भित्रियो । चाहे त्यो ह्याम्सले बनाओस्, ग्राण्डी, मेडिसिटी वा नर्भिक अस्पतालले नै किन नबनाओस् । हिजो एउटा मात्रै ठाउँ थियो भने आज ४/५ वटा ठाउँ बने । अहिले हाम्रोमा पल्मोनोलोजीमा हुनुभएका डा. रक्षा पाण्डे सिंगापुरकै अस्पतालमा प्राक्टिस गरेर ६ वर्षदेखि त्यही काम गरिरहनु भएको थियो । हामीसँगै हुनुभएका डा. अनुप सुवेदी जो संक्रमण रोगको विषयमा डिग्री र अनुभवका हिसावले नेपालकै क्लालिफाइड डाक्टर पनि हुनुहुन्छ, अमेरिकामा पढेर त्यही फेलोसिप गरेर ३ वर्षदेखि अमेरिकामा नै काम गरिरहनु भएको थियो । अर्काे एउटा फाइदा पनि भयो । जस्तो कि अहिले हाम्रोमा पल्मोनोलोजीमा हुनुभएका डा. रक्षा पाण्डे सिंगापुरकै अस्पतालमा प्राक्टिस गरेर ६ वर्षदेखि त्यही काम गरिरहनु भएको थियो । हामीसँगै हुनुभएका डा. अनुप सुवेदी जो संक्रमण रोगको विषयमा डिग्री र अनुभवका हिसावले नेपालकै क्लालिफाइड डाक्टर पनि हुनुहुन्छ, अमेरिकामा पढेर त्यही फेलोसिप गरेर ३ वर्षदेखि अमेरिकामा नै काम गरिरहनु भएको थियो । अलइन्डिया इन्स्टिच्युट (एम्स) बाट डिएम गर्नुभएका राजु पंगेनी डाक्टरसाव पनि यहाँ कार्यरत हुनुहुन्छ । यी उदाहरण मात्रै हुन् । मैले के भन्न खोजेको भने यस्ता विशेषज्ञ डाक्टर पनि हामीले नेपालमा ल्याउन सक्यौं । प्रविधि पनि ल्याउन सक्यौं । अर्थात यो बीचमा राम्रा अस्पताल आए । अत्याधुनिक प्रविधि आयो । विशेषज्ञ डाक्टर ल्याउन सकियो । यसले सेवाग्राहीलाई छनोटको विकल्प प्राप्त भयो । प्रभावकारी सेवा पाइने अवस्था बन्यो । कोभिड महामारीले विश्वको राम्रो भनिने स्वास्थ्य सेवाको हालत पनि देखाइदियो । बरु नेपालमा त्यस्तो ठूलो संकट हामीले भोग्नु परेको छैन । नपरोस् पनि । त्यसैले हाम्रो स्वास्थ्य सेवा त्यस्तो नाकै खुम्च्याउनु पर्ने हैसियतको रहेनछ भनेर अहिले प्रमाणित भयो जस्तो मलाई लाग्छ । तर, यो उपलब्धी विगत ४/५ वर्षयता मात्रै प्राप्त भएको कुरा भने सत्य हो । केही समयअघि व्यवसायी दिवाकर गोल्छाको निधन विदेशमै भयो । किनभने उहाँ विदेशमा उपचाररत हुनुहुन्थ्यो । त्योभन्दा अघि व्यवसायी रमेश गुप्ताको निधन पनि विदेशमै उपचाररतकै अवस्थामा भयो । यी उदाहरणले पैसा तिर्न सक्नेहरुलाई पनि भरपर्दाे स्वास्थ्य सेवा नेपालमा उपलब्ध छैन भन्ने संकेत गर्छ । भरपर्दाे स्वास्थ्य सेवा नेपालमै पाउनको लागि हामीले अब कति समय कुर्नुपर्ला ? एकथरी मान्छेहरुको सोँच पनि फरक खालको हुने रहेछ । हाम्रो देशका पैसा तिरेर गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा लिन चाहनेहरु भारत जान्छन् भन्नुभयो । भारतको दिल्लीका केही मानिसहरु त्यहाँको स्वास्थ्य सेवाप्रति नाक खुम्च्याउँदै अमेरिका जान्छन् । थाइल्याण्ड सिंगापुरको अवस्था पनि यस्तै हो । विगत ४÷५ वर्षअघि नेपालको स्वास्थ्य सेवा निकै पछि थियो । अहिले व्यापक सुधार भएको छ । तर, केही मानिसहरु अन्य देशमा गएर सेवा लिनुलाई नै अन्यथा मान्न भने सकिदैन । नेपालको स्वास्थ्यसेवा प्रभावकारी छैन भन्ने तर्कसँग भने म सहमत छैन । विक्ली म्यागेजिनले सार्वजनिक गरेको तथ्य अनुसार विश्वका राम्रा अस्पतालमध्ये भारतको मेदान्त पनि पर्छ, नेपालका कुनै पनि अस्पताल पर्दैनन् । यसरी नेपालका अस्पताल पनि विश्वका राम्रा अस्पतालमध्येमा कहिले पर्लान् ? तपाईंको सदासयतासँग म सहमत छु । तर, हामीले हाम्रो यथार्थ धरातल पनि विर्सन हुदैन । हाम्रो देशको सेवाको शुल्क तिर्न सक्ने क्षमता र बजार आकारप्रति पनि हामी अनविज्ञ बन्न मिल्दैन । यो कुरा विर्सन मिल्दैन । संसारका देशमध्ये भुगोल र जनसंख्याको हिसावले पनि नेपाल ठूला ४५ देशभित्रै पर्छ । साहित्यिक कल्पनामा मात्रै नेपाललाई ठूलो देश भनिएको हो भने पन्छिन मिल्छ र ? कर्पाेरेट क्षेत्र चल्ने भनेकै बजारको मागका आधारमा हो । भारतको कुनै प्रदेशभन्दा नेपालको जनसंख्या कम छ । क्षेत्रफल पनि कम छ । यो कुरा त सत्य हो । दिल्लीको जनसंख्या मात्रै ३ करोड छ । हाम्रो देशको जनसंख्या ३ करोड, त्यसमा पनि १ करोड त विदेशमै छ । पछिल्लो समय संचालनमा आएको मेडिसिटी अस्पताललाई गाह्रो भइरहेको छ भन्ने सुन्छु । उहाँहरुले जुन तहको लगानी गर्नुभयो, सो मात्रामा विजनेस छैन । त्यसैले गाह्रो भएको होला । अर्थात नेपालमा माग कम छ । अहिले त एयर एम्बुलेन्सको अवधारणा आएको छ । संसारको एक कुनाको मान्छे सहजै अर्काे कुनामा पुग्न सक्छ । यस्तो बेलामा हामीले स्थानीय बजारलाई मात्र हेरेर नेपालमा बजार सानो छ भनेर स्वास्थ्य सेवा खुम्चनु पर्ने अवस्था हो र ? ग्लोबल मार्केटिङ गर्न सकिदैन भन्ने कुरा त होइन । तर, म सधै रियालिष्टिक हुनुपर्छ भन्छु । ह्याम्स अस्पतालकै केही दिनअघिको एउटा घटना मेरो दिमागमा अहिले पनि घुमिरहेको छ । घटना के थियो भने एउटा विरामी कोभिड लागेर १४/१५ दिनदेखि पाटल अस्पतालको आइसीयुमा उपचार भइरहेको थियो । ह्याम्स अस्पतालमा ल्याउन पाए केही हुन्थ्यो कि भनेर विभिन्न साथीभाइको सहयोग मागेर यहाँ ल्याउनु भयो । यहाँ ल्याएको १२/१३ दिनपछि ती विरामीको निधन भयो । उहाँलाई बचाउन हामीले हरसम्भव प्रयत्न गर्यौं, सकेनौं । तर, उपचारको क्रममा ५/६ लाखको औषधी लाग्यो, ५/६ लाख रुपैयाँ आइसीयुको विल उठ्यो । विरामीका आफन्तले ६ लाख रुपैयाँ दिनुभएको थियो, विरामीको निधन भयो । हामीले पनि कोसिस गर्ने न हो, ज्यानको जिम्मा कसैले पनि लिन सक्दैन । बाँकी रहेको ६ लाख रुपैयाँ नतिर्नको लागि विरामीका आफन्तले गरेको हर्कत सम्झदा आज पनि मलाई तनाव हुन्छ । त्यो पैसा कसरी उठाउने भनेर म कानुनी परामर्शमा छु । हामीले असल नियतले उपचार गर्दा लागेको खर्च तिर्न पनि यो प्रकारको हर्कत गर्ने सामाजिक मनोविज्ञान हावी भएको समाजमा धेरै ठूलो सपना बुनेर मात्रै हुँदैन । बाँकी रहेको ६ लाख रुपैयाँ नतिर्नको लागि विरामीका आफन्तले गरेको हर्कत सम्झदा आज पनि मलाई तनाव हुन्छ । त्यो पैसा कसरी उठाउने भनेर म कानुनी परामर्शमा छु । हामीले असल नियतले उपचार गर्दा लागेको खर्च तिर्न पनि यो प्रकारको हर्कत गर्ने सामाजिक मनोविज्ञान हावी भएको समाजमा धेरै ठूलो सपना बुनेर मात्रै हुँदैन । यो महामारीको बेलामा पनि स्वास्थ्य सेवा प्रभावकारी ढंगले प्रवाह गर्नुपर्छ भनेर हाम्रो ६ सय जनाकै टीम खटिरहेको छ । पहिला, जति पैसा लागे पनि खर्च गर्छु, तपाईंहरुले अन्तिम अवस्थासम्म कोसिस गरिदिनु पर्यो भनेर अर्काे अस्पतालको आइसीयुमा १५ दिन राखेको विरामी यहाँ ल्याउने अनि विरामीको निको हुन नसकि निधन भएपछि लागेको खर्च नतिर्न भिड जम्मा पारेर नाराबाजी गर्ने व्यवहारले प्राथमिकता पाइरहेको अवस्थामा हामीले विश्व बजारलाई हेरेर सोही अनुसारका पूर्वाधार तयार पार्ने आँट आउदो रहेनछ । साच्चै भन्नुपर्दा त राम्रो पूर्वाधार तयार पारेर विश्वस्तरीय सेवा प्रदान गर्न समाजले पनि दिदो रहेनछ र सरकारी नीति नियमले पनि सघाउँदो रहेनछ । यसो भन्दै गर्दा म थाकेको अर्थमा नबुझिदिनु होला । हामी अगाडि बढ्ने नै हो । मैले नगरे पनि अर्काे कसैले गर्छ नै । तर, अहिले नै परिवेश अनुकुल छैन भनेको मात्रै हुँ । स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रका लगानीकर्तालाई आममानिसले माफिया भन्ने गरेको सुन्छौं, तपाईंले पनि सुन्नुभएकै होला । आफूलाई माफिया भनेको सुन्दा तपाईंलाई कस्तो अनुभूति हुन्छ ? किन त्यसो भनेका होलान् ? माइनसेट भनेकै यही हो । यहाँसम्म आइपुग्दा मैले के गरें, म को हूँ भन्ने कुरा मलाई जति अरु कसैलाई पनि थाहा छैन । मेरा श्रीमती, छोराछोरी वा बाबुआमा कसैलाई पनि थाहा छैन । म जुन खुट्किलो चढेर यहाँसम्म आइपुगें, त्यो बेलामा मैले मेरो देशप्रति, समाजप्रति वा अन्य कोहीप्रति पनि कुनै पनि प्रकारको बेइमानी गरेको छैन । म नितान्त मेहेनतको कारणले यहाँसम्म आइपुगेको हूँ । त्यसैले मलाई कसले के भन्छ भन्नेमा कुनै मतलब नै हुँदैन । कुनै बेहोसीमा कुनै बेला मान्छे चिप्लिन्छ भनिन्छ, त्यसरी चिप्लिएको बाहेक, होसमा मैले कुनै गल्ती गरेको छैन । म नितान्त मेहेनतको कारणले यहाँसम्म आइपुगेको हूँ । त्यसैले मलाई कसले के भन्छ भन्नेमा कुनै मतलब नै हुँदैन । कुनै बेहोसीमा कुनै बेला मान्छे चिप्लिन्छ भनिन्छ, त्यसरी चिप्लिएको बाहेक, होसमा मैले कुनै गल्ती गरेको छैन । देशको स्वास्थ्य नीति संचालन गरिसकेका डाक्टरसावहरु मेरो नेतृत्वमा संचालित अस्पतालमा आएर अहिले काम गरिरहनु भएको छ । समाजले राम्रा भनेर सम्मान गरेका डाक्टरहरु म संचालक समिति अध्यक्ष भएको अस्पतालमा जोडिनु भनेको मेरो इमान र विगतप्रतिको उहाँहरुको दृष्टिकोण पनि हो भन्ने अर्थमा मैले बुझेको छु । म एउटा व्यवसायी मात्रै हो । मभन्दा ठूला व्यवसायी यहाँ धेरै जना छन् । मेरो निष्ठाप्रति उहाँहरुले देखाउनु भएको सम्मानका कारण आज यो अवस्था आएको हो । तपाईं आफूलाई आफूले गल्ती गरेको लाग्दैन, तपाईं संचालक समिति अध्यक्ष भएको अस्पतालले इमानदारीपूर्वक स्वास्थ्य सेवा प्रवाह गरिरहेको छ भन्ने तपाईं लागिरहेको हुन्छ, तर आम बोलिचालीमै स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रका लगानीकर्तालाई माफिया भनेर सम्बोधन गरिदाँ कस्तो महसुस हुँदो रहेछ ? डाक्टर गोविन्द केसीको विषय अगाडि आएपछि मेडिकल क्षेत्रका लगानीकर्तालाई माफिया भन्न थालियो । डा. केसीले ३०/३२ वर्ष आइओएममा जागिर खाएर विताउनु भयो । उहाँले ३२ वर्ष काम गरेको आइओएमको हालत के छ ? म दाबीको साथ भन्छु– कोभिड विरामीका लागि ह्याम्स अस्पतालले १९ बेड संचालन गरिरहेको छ । तर, टिचिङ अस्पतालले केही समयअघिसम्म ५ बेड र अहिले बढाएर ८/९ बेड कति बनाउनु भएको छ । सात सय बेडको सरकारी अस्पताल, जुन अस्पतालमा कार्यरत डा. केसी स्वास्थ्य क्षेत्र माफियाको हातमा गयो भनेर चिन्ता गरिरहनु हुन्छ, पटक पटक अनसन बसेर सुधार गरिरहनु हुन्छ, त्यस्तो अस्पतालले कोभिड जस्तो विश्वव्यापी महामारीको बेलामा ५ बेड चलाएर बसेको छ । सात सय बेडको सरकारी अस्पताल, जुन अस्पतालमा कार्यरत डा. केसी स्वास्थ्य क्षेत्र माफियाको हातमा गयो भनेर चिन्ता गरिरहनु हुन्छ, पटक पटक अनसन बसेर सुधार गरिरहनु हुन्छ, त्यस्तो अस्पतालले कोभिड जस्तो विश्वव्यापी महामारीको बेलामा ५ बेड चलाएर बसेको छ । मैले व्यक्तिगत आलोचना गर्न खोजेको होइन । निष्ठापूर्वक काम गर्नेहरुलाई पनि आक्षेप लगाउनको लागि हाम्रो संस्कार, मान्यता र मानसिकता नै दोषी छ । गरिखाने मानिसलाई काम गर्नै दिइदैन । यो देशमा कानुन छ । कानुनभन्दा माथि कोही पनि छैन । कसैले गलत गरेको छ भने प्रमाणसहित प्रस्तुत भएर कारबाही गराउन सकिन्छ । किन माफिया र साफिया भनेर अरुको निष्ठामा आक्रमण गर्नुपर्यो ? भिड जम्मा गर्ने, मिडियामा यो माफिया र त्यो माफिया भन्ने परिपाटीले नकारात्मक कुरा छिटै विक्ने हाम्रो जस्तो समाजमा कोही व्यक्ति चाढै लोकप्रिय त होला तर, त्यसले हामीलाई केही सकारात्मक परिणाम दिदैन । नेपालको स्वास्थ्य सेवा असाध्यै महंगो छ भन्ने आम गुनासो सुनिन्छ, एउटा साधारण नेपालीले यो अस्पतालमा आएर उपचार गराउने कल्पना गर्न सक्छ ? संसारमा निःशुल्क भन्ने केही कुरा नै हुँदैन । विकसित देशहरुमा स्वास्थ्य बीमा गराइएको हुन्छ । उपचार गराउँदा बीमा कम्पनीहरुले पैसा तिरेका हुन्छन् । अस्पतालले निःशुल्क उपचार गरेका हुँदैन । दिल्लीका कर्पाेरेट अस्पतालहरुले ५ लाख आइसी जम्मा नगरी कोभिडका विरामी भर्ना लिएनन् । हामीले त्यसको एक तिहाई पनि डिपोजिट मागेका छैनौं । नेपालकै कर्पाेरेट अस्पतालमध्येमा अरु अस्पतालको शुल्क जति छ, त्यसको १० देखि ३५ प्रतिशतसम्म सस्तो शुल्कमा ह्याम्सले उपचार गरिरहेको छ । किनभने अरु कर्पाेरेट अस्पतालको तुलनामा हाम्रो लगानी अलि कम छ । बैंकलाई कम व्याज तिर्नुपर्छ । त्यसैले सस्तो छ । हामीले यो अस्पतालको शुल्क तय गर्दा नेपालका अरु कर्पाेरेट अस्पतालहरुको शुल्क अघि राखेर तय गरिएको हो । आज पनि त्यही शुल्कमा हामीले सेवा दिइरहेका छौं । दिल्लीका कर्पाेरेट अस्पतालहरुले ५ लाख आइसी जम्मा नगरी कोभिडका विरामी भर्ना लिएनन् । हामीले त्यसको एक तिहाई पनि डिपोजिट मागेका छैनौं । नेपालकै कर्पाेरेट अस्पतालमध्येमा अरु अस्पतालको शुल्क जति छ, त्यसको १० देखि ३५ प्रतिशतसम्म सस्तो शुल्कमा ह्याम्सले उपचार गरिरहेको छ । ह्याम्सले दिने सेवा महंगो छ भनेर भन्नुभन्दा पहिला यसको सेवाको गुणस्तर, पूर्वाधार जस्ता विषयको पनि अध्ययन गरिदिनु पर्यो । भवनको छतमा हेलिप्याड छ । त्यसको लागि जगदेखि नै थप खर्च गरेर संरचना बनाउनु पर्यो । अत्याधुनिक पूर्वाधार तयार पारेका छौं, त्यसको पनि खर्च हुन्छ । प्रविधिको लागत छ । राम्रा डाक्टरहरु हुनुहुन्छ, डाक्टरको खर्च पनि छ । अर्थात सेवाको मूल्य हुन्छ । नेपालका अरु कर्पाेरेट अस्पतालले दिनेभन्दा कम सेवा यो अस्पतालमा छैन । तर शुल्क भने १० देखि ३५ प्रतिशतसम्म सस्तो छ । हाम्रो मुल ध्यय भनेको कम खर्चमा स्तरीय सेवा दिने भन्ने नै हो । शुल्क बढी राखेर लगानी अलि चाढै उठाउन खोज्नु भएको त होइन ? यो कुरा कसरी भन्न सक्नुहुन्छ ? कि तपाईंले देखाइदिनु पर्यो कि हाम्रो स्तरको सेवा दिन अस्पतालले हाम्रोभन्दा सस्तोमा सेवा दिइरहेका छन् भनेर । काठमाडौंका अरु कर्पाेरेट अस्पलातको भन्दा महंगो शुल्क रहेछ भने त्यसमा सुधार गर्न म तयार छु । तपाईंले ह्याम्सको सेवा महंगो छैन त भन्नुभयो तर, एक दिन आइसीयुमा राखेकै ८० हजार रुपैयाँ तिर्नुपर्छ भन्ने गुनासो पनि सुनिरहेको छ ? तपाईंलाई त्यस्तो शंका लागिरहेको छ भने म सबै शुल्क यही भन्न सक्छु । जस्तो कि आइसीयुमा एक दिन राखेको चार्ज ११ हजार रुपैयाँ हो । भेन्टिलेटरमा पनि राख्नुपर्ने भयो भने १४ हजार रुपैयाँ तिर्नुपर्छ । जनरल बेडको चार्ज प्रतिदिन २५ सय रुपैयाँ हो । सिंगल रुममा बस्दाको चार्ज ९ हजार ८ सय रुपैयाँ हो । स्वीट रुममा बस्दाको चार्ज ३५ हजार रुपैयाँ हो । डिलक्स बेडको चार्ज १५ हजार रुपैयाँ हो । ओपीडीमा जुन डाक्टरले जाचेपनि लाग्ने शुल्क भनेको ५ सय रुपैयाँ हो । औषधीको कुरा गर्नुहुन्छ भने जति एमआरपी हुन्छ, त्यति नै लिने हो । आइसीयुमा एक दिन राखेको चार्ज ११ हजार रुपैयाँ हो । भेन्टिलेटरमा पनि राख्नुपर्ने भयो भने १४ हजार रुपैयाँ तिर्नुपर्छ । जनरल बेडको चार्ज प्रतिदिन २५ सय रुपैयाँ हो । सिंगल रुममा बस्दाको चार्ज ९ हजार ८ सय रुपैयाँ हो । स्वीट रुममा बस्दाको चार्ज ३५ हजार रुपैयाँ हो । डिलक्स बेडको चार्ज १५ हजार रुपैयाँ हो । ओपीडीमा जुन डाक्टरले जाचेपनि लाग्ने शुल्क भनेको ५ सय रुपैयाँ हो । आइसीयुमा राखेको विरामीलाई एउटै इन्जेक्सनको ३५ हजार रुपैया पर्ने पनि चलाउनु पर्ने हुन सक्छ । कुनै विरामीलाई रेम्डिसिभिर चलाउनु पर्यो भने ११ डोजसम्म चलाउनु पर्ने हुन्छ । विरामी कठिन स्वस्थ्य अवस्थामा पुग्यो भने अनेकन प्रकारका औषधी र प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । औषधीको खर्च बेड चार्जमा हुदैन । त्यसैले एक दिनको ८० हजार मात्रै होइन, १ लाख ५० हजार रुपैयाँ पनि हुन सक्छ । तर, खासमा आइसीयुमा राख्दा प्रतिदिन ११ हजार, भेन्टिलेटरसहित आइसीयुमा राख्दा प्रतिदिन १४ हजार र जनरल बेडमा बस्दा प्रतिदिन २५ सय रुपैयाँ शुल्क लाग्ने हो । हामीले २ वर्ष अघि तय गरिएको चार्जमा अहिले कुनै परिवर्तन गरेका छैनौं । संक्रमण रोग नियन्त्रणको लागि नयाँ शिर्षकमा चार्ज भने थपिएको हो । नयाँ सेवा दिए वापत नयाँ चार्ज लिएका हौं । सेवा विस्तारको लागि कुनै योजना बनाउनु भएको छ ? अहिले ह्याम्सले सय बेडको अस्पताल संचालन गरेर स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहेको छ । अब २ सय बेडको सेवा थप गरेर काठमाडौंभित्र नै ३ सय बेडको सेवा प्रदान गर्ने योजनामा छौं । सातवटै प्रदेशमा स्ट्रङ इमरजेन्सी व्याकअपसहितको ह्याम्सकै आउटलेट स्थापना गर्ने योजनामा छौं । यो योजना सुरुकै हो । हामीले अहिलेसम्म सोचेको र चाहेको थप काम यही नै हो । गरिब र कम आय भएका नेपालीले ह्याम्स जस्तो कर्पाेरेट अस्पतालमा पैसा तिरेर उपचार गराउने सपना देख्न सक्ने अवस्था छैन । संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्व अन्तरगत केही प्रतिशत बेड छुट्टयाएर गरिब र कम आय भएका नेपालीलाई उपचार गराउने कुनै योजना बनाउनु भएको छ ? तपाईंले मेरो मनको कुरा सोधिदिनुभयो । तर, मलाई के लाग्छ भने मैले कसैलाई कुनै प्रकारको सहयोग गर्नको लागि म त्यसको लागि काविल हुनुपर्छ । सक्षम हुनुपर्यो । हामी ह्याम्स फाउन्डेसन स्थापना गर्छाैं । हामीले दैनिक रुपमा संकलन गरेको रकम छुट्टयाएर त्यो फाउन्डेसनमा राख्छौं । त्यही फाउन्डेसनबाट गरिब तथा कम आन्दानी भएका नागरिकलाई उपचार गराउँने व्यवस्था मिलाउँछौं । तर, यसको लागि हामीलाई केही समय लाग्छ । पहिला हामी आफै काविल हुनुपर्छ । उपचारका क्रममा कुनै विरामीको निधन भयो र त्यसैकारण विरामीका आफन्तलाई क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने अवस्था आयो भने त्यही दिन म यो अस्पतालमा ताला लगाइदिन्छु । यो अस्पताल बन्द हुन्छ । हामी फेयरबेस्डमा व्यवसाय गर्न चाहन्छौं । म यो अस्पतालको संचालक समिति अध्यक्ष भएसम्म वा म यो अस्पतालमा भएसम्म कुनै ह्याङ्कीफ्याङ्की गरेर, विरामीसँग नचाहिने व्यवहार गरेर शुल्क असुल हुने छैन । हामी निष्ठापूर्वक स्वास्थ्य सेवा प्रवाह गर्छाैं । यहाँ उपचार गराएको विरामीको उपचार नभइ निधन भएमा अस्पतालले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने अवस्था आयो भने त्यो मलाई सह्य हुनेछैन । उपचारका क्रममा कुनै विरामीको निधन भयो र त्यसैकारण विरामीका आफन्तलाई क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने अवस्था आयो भने त्यही दिन म यो अस्पतालमा ताला लगाइदिन्छु । यो अस्पताल बन्द हुन्छ । हामी फेयरबेस्डमा व्यवसाय गर्न चाहन्छौं । देश र जनताप्रति उत्तरदायी भएर सेवा प्रदान गर्छाैं । शिर ठाडो राखेर काम गर्ने मेरो अठोट छ ।

सेयर दलालहरुको छाता संगठन स्टक ब्रोकर एशोसिएशन अफ नेपालको अध्यक्षमा सन्तोष मैनाली निर्विरोध निर्वाचित भएका छन् । ब्रोकर नम्बर ३६, सेक्यूर्ड सेक्यूरिटिजका अध्यक्षसमेत रहेका मैनालीको नेतृत्वमा नयाँ कार्यसमिति सर्वसम्मत चयन भएको हो । नवनिर्वाचित अध्यक्ष मैनालीले यसअघि पनि एशोसिएशनमा सदस्य र महासचिवको भूमिका निर्वाह गरिसकेका छन् । पुँजी बजारका विषयमा विभिन्न अध्ययन विश्लेषण गर्दै आएका मैनाली नेतृत्वको कार्यकाल दुई वर्षको हुनेछ । यससँगै, आगामी दुई वर्षको योजना के छ ? बजार सुधारको लागि के कस्तो पहल गर्नुहुन्छ ? भन्ने जस्ता विषयमा केन्द्रीत रहेर नवनियुक्त अध्यक्ष मैनालीसँग विकासन्युजका लागि मञ्जरी पौडेलले गरेको कुराकानी गरेकी छन्ः स्टक ब्रोकर एशोसिएशनको अध्यक्ष हुनुभयो, पहिलो प्राथमिकतामा के-कस्ता योजना र कार्यक्रम राख्नुभएको छ ? अब आगामी दुई वर्षको लागि कसरी जान्छौं भन्ने हो । यसमा दुई वटा कुरा छ । हामी समग्र बजारमै तल्लो तहमा छौं । यसलाई माथि उकास्न हामीले गर्न सक्ने र हामीभन्दा माथिल्लो निकायले गर्न सक्ने गरी दुई कोणबाट हेर्नुपर्छ । पहिलो प्राथमिकतामा हामी आफैले गर्न सक्ने कामलाई राखेका छौैं । ट्रेड म्यानेजमेन्ट सिस्टम (टीएमएस), जुन हामीले ल्याउनको लागि एउटा छुट्टै कम्पनी नै दर्ता गरेका छौं । जसको नाम हो क्याप टेक नेपाल प्राइभेट लिमिटेड । यो दशैं अगाडि नै दर्ता भइसकेको कम्पनी हो । यो एउटा विश्वस्तरीय ट्रेड म्यानेजमेन्ट सिस्टम हो । विश्वस्तरीय भन्नाले, जसको मोबाइल एप्लिकेशन पनि हुन्छ । मोबाइलबाटै अर्डर राख्न, झिक्न मिल्छ । त्यसपछि विभिन्न मार्केटमा काम लाग्ने पनि हुन्छ, जस्तै, भोलि डेरिभेटिभ मार्केट आयो भने त्यसको लागि पनि काम लाग्ने । र, जति पनि उपकरणहरु विदेशी मार्केटमा चलिरहेका छन्, त्यसमध्ये अधिकांश उपकरणहरुको कारोबार गर्न मिल्ने सुविधा यो सिस्टममा हुन्छ । त्यसपछि लगानीकर्तालाई चाहिने सम्पूर्ण सूचीकृत कम्पनी सम्बन्धी, नेप्से लगायत अर्थतन्त्र सम्बन्धी विभिन्न तथ्यांकहरु पनि त्यसमैमा राखिन्छ । यति मात्रै नभएर त्यहाँ उपलब्ध डेटाहरुलाई आधारभूत वा प्राविधिक दुबै तरिकाले विश्लेषण गर्न मिल्ने खालको टीएमएस ल्याउने भन्ने हो । त्यो ल्याईसके पछि अहिले लगानीकर्ताहरुले जुन समस्या भोगिरहनु भएको काम गर्न गाह्रो हुने, ब्रोकरले नगरिदिएको भन्ने गुनासाहरु जस्ता विषय सम्भवतः उक्त टीएमएस आएपछि त्यो सबै हट्छ भन्ने विश्वास छ । र, बजारलाई त्यसले एउटा लेभलमा पुर्याउँछ । साथै, देश तथा विदेशमा रहेका धेरै लगानीकर्तालाई बजार प्रवेश गर्न थप सहज हुन्छ । त्यसैले, फोकसमा रहेको पहिलो काम मध्ये यो हो, जुन हामी ब्रोकर आफैले गर्न सक्ने छौं । त्यसपछि अरु भनेको लगानीकर्ता सचेतनाका कामहरु गर्ने । यो पनि हामी आफैले गर्न सक्छौं । अरु भनेको ब्रोकरहरुको कार्यक्षेत्र विस्तार गर्ने भन्ने हो । नयाँ तथा थप कार्यालयको लागि हामीले हामीभन्दा माथिको निकायलाई अनुरोध गर्नुपर्छ । आफुले जानेका कुराहरु सुझावको रुपमा दिने हो । अर्को पोर्टफोलियो म्यानेजमेन्ट सर्भिस, त्यसपछि अन्डर राइटिङ्गको काम हो । बुक बिल्डिङ्ग कै प्रक्रियामा प्राथमिक निष्काशनहरु जाँदैछ । त्यसमा पनि ब्रोकर सहभागी हुन पाउने व्यवस्था आवश्यक छ । त्यस्तै, एउटा फुलफेज ब्रोकर हुनको लागि ब्रोकरहरुले के के सेवा दिनुपर्छ जस्तै, रिसर्च गर्ने, एडभाइस दिनेलगायतका कामहरु पर्छन् । यी सबै गर्नको लागि पहल गर्ने, आफूले सकेको आफ्नो क्षमता अभिवृद्धि गर्ने भन्ने मेरो प्राथमिकता छ । यी कार्यहरु गर्नको लागि चाहिने क्षमता अभिवृद्धि गर्ने काम पनि सँगै अघि बढाउनु पर्नेछ । मार्जिन ट्रेडिङ्ग आइसकेको छ । त्यसलाई बजारमा कसरी एयाट्राक्टिभ बनाउन सकिन्छ भन्ने अर्काे सन्दर्भ पनि छ । नियम पनि आएको छ । कार्यान्वयन पनि भएको छ । तर त्यो चल्न सकिरहेको छैन । के गरेर यसलाई चलाउन सकिन्छ र बजारमा अधिक तरलता सिर्जना गर्न सकिन्छ भन्ने ध्यान दिन जरुरी छ । यसमा धितोपत्र बोर्डले पनि एकदमै चासो राखेको छ । यसमा कसरी अगाडि बढ्न सकिन्छ भनेर फोकस गर्नुपर्नेछ । अन्य सबै कामहरु लगानीकर्ताका लागि नै ल्याउने भन्ने हो । त्यसमा ब्रोकरलाई पनि लाभ हुने र लगानीकर्तालाई पनि थप लाभ हुने छ । हाम्रो यो कार्यकालमा यसरी नै जाने छौं । सेयर बजारमा थप सुधार गर्नुपर्ने विषय के के छन् ? कस्तो योजना बनाउनु भएको छ ? बजार विकासको लागि विभिन्न नयाँ नयाँ उपकरणहरु ल्याउने, जुन आफ्नो क्षमताले ल्याउन सकिन्छ । अब अहिले नै कुरा त नगरौं । बेला पनि भाएको छैन । तर, आजको हाम्रो परिवेशमै ल्याएर गर्न सकिने कामहरु, जुन भएको छैन, त्यसको लागि आफू लागि पर्ने र सर सल्लाह तथा सुझाव दिने कामहरु गर्छु । जस्तै, इन्टायर्ड ट्रेडिङ्ग भनेको थुप्रै वर्ष भइसक्यो । त्यो ल्याउन सकिन्छ । बोण्ड मार्केटलाई अझै लिक्विड बनाउन सकिन्छ । सामान्य खालका डेरिभेटिभ प्रडक्ट ल्याएर कारोबार गराउन सकिन्छ । त्यसैले अहिले धेरै ठूलो कुरा गरेर प्रचारवाजी मात्रै हुन्छ । यति कामहरु गर्न सक्यौं भने बजार विकास हुन्छ । अर्को रियल इन्भेष्टमेन्ट ट्रष्ट भन्ने छ । हाम्रो रियल इन्भेष्टमेन्ट सेक्टरमा ठूला ठूला व्यवसायिक घरनाहरुको लगानी छ । हाम्रो बचतकर्ताहरुको आकर्षणको क्षेत्र भनेको रियल सेक्टर पनि हो । सरकारले यसलाई पारदर्शी बनाउने, राजश्व असुल्ने, कारोबार पारदर्शी बनाउने काम गरिरहेको छ । अझै थप गर्नुपर्ने पनि होला । रियल इन्भेष्टमेन्ट ट्रष्टलाई पनि हामीले चाँडो ल्यायौं भने साना साना लगानीकर्ताले पनि लाभ लिन सक्नेछन् । यस्ता संस्थाहरु आउँन पनि तयार छन् । रियलस्टेटमा लगानी गर्ने हाम्रो जनताको त कुरा गर्नै परेन । अलिकति बचत भयो कि सबैको ध्यानै त्यही हुन्छ । तर त्यसमा साना साना बचतकर्ताहरु बिमुख भइरहेका छन् । यसलाई व्यवस्थित रुपमा ल्याउन सक्यौं भने सरकारले पहिलेदेखि चाहेको कुरा पनि फुलफिल हुने छ । र, साना साना पैसा भएर घरजग्गाको लाभ लिन नसक्नेहरुलाई पनि लाभ मिल्ने, म्युचुअल फण्ड जस्तो योजना ल्याउन सकिन्छ । यस्ता यस्ता कामहरु छोटो समयमा गर्न सकिन्छ । अहिले भैराखेको पूर्वाधारले पनि साथ दिने यी काममा फोकस गर्यौं भने ठीक होला जस्तो लाग्छ । यी कामहरु गर्नको लागि चुनौतिहरु के के छन् ? चुनौतिको विषयमा भन्नु पर्दा, पहिलोको कामको लागि अर्थात नयाँ टिएमएस सिस्टम ल्याउने भन्नेमा त त्यति ठूलो चुनौति भएन । हामीले खाली धितोपत्र बोर्ड तथा नेप्सेबाट सहजिकरण गरिदिनुहोस् भन्ने मात्र हो । त्यसको लागि चाहिने कानुनी व्यवस्था बनाइदिने र सहजिकरण गरिदिने मात्रै हो । त्यसमा त्यति ठूलो चुनौति छैन । कम्पनी दर्ता भइसक्यो अब विदेशमा टेष्टेड प्रणाली ल्याउने भनेका छौं । हामी आफै बनाउँदैनौं । त्यो प्रणाली ल्याउँदा कतै कानुनी बाधाहरु देखिएला, त्यो फुकाइदिनु पर्यो । प्रणाली इन्टिग्रेट गर्नको लागि सहजिकरण गराइदिनु पर्यो । अर्को लगानीकर्ता सचेतनामा खासै चुनौति छैन । ब्रोकरको कार्यक्षेत्र विस्तारमा अलिकति हाम्रो आफ्नै पनि क्षमता अभिवृद्धि गर्नुपर्ने हुन्छ । यसमा हुम्यान रिसोर्स तथा क्यापिटलको पाटो पर्ने भए । त्यसै पुँजी बढाउने कुरा आएन । व्यवसाय थप्दा पुँजी नथप्ने कुरै भएन । यसमा हामी ब्रोकर साथीभाइहरु सबै पोजेटिभ नै छौं । यी बाहेक अन्य कामको लागि अन्य देशको अभ्यास कस्तो छ, त्यो हेरेर यहाँ आउनु पर्यो । यहाँको कानुनी व्यवस्था अनुसार परिमार्जन गर्नुपर्ने हुन सक्छ । अब नयाँ उपकरण भन्ने बित्तिकै लगानीकर्ताहरु इक्विटीमा मात्रै व्यस्त छन् । अब आउने नयाँ उपकरणको बारेमा बुझाउनु पर्यो, सचेतना फैलाउनु नै पर्यो । मूख्य चुनौतिहरु यिनीहरु नै हो । एकदमै हाईफाई प्रडक्ट ल्याउन अहिले बेला भएको छैन जस्तो लाग्छ । तर, यी खालका प्रडक्टहरु ल्याउनलाई सबै पक्ष मिल्ने हो भने त्यति ठूलो चुनौति, गर्नै नसकिने भन्ने छैन । पछिल्लो समय ब्रोकर कमिशन घटाउनको लागि दवाव आईरहेको देखिन्छ, धितोपत्र बोर्डले पनि छिट्टै अन्तिम रुप दिनुपर्छ भनिरहेको छ । यसमा तपाईंको धारणा के छ ? कमिशनको विषयमा नियमनकारी निकाय धितोपत्र बोर्डले अध्ययन गरिसकेको छ । के कसरी गर्न सकिन्छ भनेर प्रतिवेदन समेत तयार भइसकेको छ । यसलाई अन्तिम रुप दिन सबै ब्रोकरहरुसँग छलफल गर्ने भनेर बोर्डका अध्यक्ष भिष्मराज ढुंगानाले भन्नुभएको छ । उहाँको कुराले हामी एकदम उत्साहित भएका छौं । तर, हाम्रो भनाई के हो भने कमिशनको बारेमा निर्णय गर्दा धेरै कुरा हेर्नुपर्छ । किनभने यो भनेको ब्रोकरको आजसम्मको एउटै मात्र आम्दानीको श्रोत हो । विगतमा पनि दुई पटक घटिसकेको छ । र, पछिल्लो समयमा तीन वर्ष अगाडि पनि एकैपटक करिब ४० प्रतिशतले कमिशन घटाइयो । त्यो घटाउँदा त्यसले बजारमा सुधार हुन्छ, कारोबार पनि वृद्धि हुन्छ भन्ने थियो । तर, कमिशन घटाएको दिनदेखि बजार पनि निरन्तर घटिरहेको र कारोबार पनि घटिरहेको हामीले देख्यौं । त्यसैले कमिशनको डाइरेक्ट लिंक बजार सुधारमा छ भन्ने जस्तो गरी व्याख्या भइरहेको छ । त्यो होइन रहेछ भन्ने विगत तीन वर्षको हिस्ट्रीले बताईसकेको छ । अर्को कुरा के हो भने, कमिशन भनेको ब्रोकरले लगानीकर्तालाई प्रवाह गरेको सेवाको लागत पनि हो । सेवाको गुणस्तर वृद्धि गर्ने भनेर ठूलो लगानीमा कम्पनी खोल्दै छौं । विदेशमा टेष्टेड सिस्टम ल्याउने हो भने त्यही किसिमको हामीलाई कर्मचारी पनि चाहिन्छ । कर्मचारीमा ठूलो लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ । टेक्नोलोजी लगायत अन्य विभिन्न उपकरणहरुमा त्यही अनुसारको लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ । हामीले सोचेको सेवा उपलब्ध गराउनको लागि जुन लागत लाग्छ, त्यसबाट के हुन्छ, लगानीकर्तालाई कत्तिको लाभ मिल्छ, उहाँहरुले कत्तिको सहजता महशुस गर्नुहुन्छ । यो सबै विषयलाई हेरौं भन्ने एउटा कुरा हो । अर्को, दुई तीन महिना कारोबार बढ्यो भन्दैमा त्यसकै आधारमा कमिशन घटाइहाल्दा त्यसले पछि गएर अन्यथा हुन्छ कि भन्ने लाग्छ । त्यसैले, एउटा पुरै साइकल नै हेर्नुपर्छ भन्ने हो । यसको मतलब बजार उकालो लाग्दा (अप ट्रेण्ड) र ओरालो लाग्दा (डाउन ट्रेण्ड) को पुरा साइकल (चक्र) भरिमा ब्रोकरहरुको कमाई कति रहेछ त भनेर अध्ययन गरौं । अर्को, २/४ वटा ब्रोकरले धेरै कमाए भनेर पनि कमिशन घटाउने भन्ने आवाज पनि उठाउनु भएन । ५० वटैको हेर्नु पर्यो, एभरेजमा हेर्नु पर्यो । यी सबैको अवस्था हेरेर निर्णय गरौं भन्ने हो । यसमा बोर्डका अध्यक्षले पनि छलफल गरौं भन्नुभएको छ । विदेशमा जिरो कमिशन छ भन्ने कुरा जुन मिडियामा सुनिरहेका हुन्छौं । त्यसले अर्थ राख्दैन । यो विषय नै अल्पज्ञान हो जस्तो लाग्छ । किनभने भारतमा जिरो कमिसनमा काम गर्ने गर्ने भनेर सबैभन्दा बढी नाम चलेको ब्रोकर नै सबैभन्दा धेरै कमाउने ब्रोकरमा पर्छ । भनेपछि उसले अवश्य पनि त्यो कमाई लगानीकर्ताबाटै गरेको हो । यसैले के के फरक छ विदेश र यहाँ भनेर हेर्नुपर्छ भनेका हौं । विदेशका ब्रोकरहरुले कुन कुन श्रोतबाट कमाउँछन्, उनीहरुको कारोबारको साइज के छ, उनीहरुको मार्केटको साइज कत्रो छ, यी सबै विषय तथा अवस्थालाई हेरेर समग्रमा निर्णय गर्दा दीर्घकालिन समाधान निस्किन्छ । र, पछि गएर फेरि गलत गरियो कि भन्ने किसिमको माहोल नहोला । व्यक्तिगत रुपमा भन्नु पर्दा यी सबै विषयलाई हेर्दा हाम्रो कमिशन घटाउनु पर्छ जस्तो म देख्दिनँ । र, अर्को कुरा के छ भने हामी नेप्सेको कमिशनलाई नै ब्रोकरको कमिशन भन्छौं । त्यसलाई पनि छुट्याएर हेर्नु पर्यो । छुट्याएर हेर्दा इन्डियाको ठूलो ठूलो कर्पोरेट ब्रोकरहरुले लिएको कमिशन तथा हाम्रो कमिशन त्यहि आसपास अथवा त्योभन्दा कम नै देखिन्छ । त्यसैले यी सबैलाई हेरेर निर्णय गरियो भने निकास निस्किन्छ जस्तो लाग्छ । यी सबै विषयलाई विचार गरौं । सबै विषयलाई विचार गरेर गरिएको निर्णयमा हामी नाईं भन्दैनौं, घटाउनै परे पनि हामी राजी हुन्छौं । अहिले सेयर कारोबार पूर्ण रुपमा अनलाईनबाटै भइरहेको छ । लगानीकर्ताले आफै अर्डर दिनेलगायतका कामहरु गर्छन् । त्यसैले ब्रोकरलाई किन कमिशन भनेर उनीहरुले आवाज उठाइरहेका छन् । उनीहरुको भनाई ठिक हैन र ? यहीँनेर बुझाईंमा कमी छ । उहाँहरु पहिला ब्रोकर अफिश आउनुहुन्थ्यो अथवा फोन गर्नुहुन्थ्यो । ब्रोकरकै साहारा लिनु पर्थ्यो । अहिले आफैं अर्डर राख्नुहुन्छ । आफै अर्डर राख्दा ब्रोकरलाई किन कमिशन भन्ने कुरा हो । पहिला पेमेन्ट पनि लिन दिन झन्झट थियो । चेक लिएर धाउनु पर्थ्यो । तर, हाम्रो प्रणाली यस्तो प्रणाली छ कि जसले गर्दा ब्याक अफिसमा अझ धेरै स्टाफ चाहिएको छ । पहिला चेक लिँदा ब्याक अफिसमा मात्रै प्रोसेसिङ्ग गर्दा हुन्थ्यो भने अहिले टीएमएसमा पनि गर्नुपर्यो, ब्याक अफिसमा पनि गर्नु पर्यो । प्रणालीले जोखिम त्यत्तिकै बढाएको छ । जोखिमको निगरानी गर्नको लागि थप कर्मचारी राखिरहेका छौं । उहाँहरुको पाटोबाट हेर्दा ब्रोकरलाई कमिसन दिनै पर्दैन भन्ने भनाई पनि ठिक हो । तर हामीले अनुभव गरिरहेका के छौं भने यो अनलाइन आउँदै गर्दा हाम्रो लागत घटेको छैन । उल्टै बढेको छ । यो कुरा पनि हामीले बुझ्न जरुरी छ । यसलाई पनि छलफलको विषय बनाउँ । र, अघिको सबै विषयलाई हेरेर निर्णय गर्दा ठिक हुन्छ । बैंक इन्टिग्रेशनको काम छिट्टै सक्न बोर्डबाट निर्देशन आईसकेको छ । कहिले सकिन्छ यो काम ? बैंक इन्टिग्रेशनको पाटो पनि नयाँ सिस्टम आएपछि सबै क्लियर हुन्छ । यसमा पनि हामीले कस्तो बैंक इन्टिग्रेशन खोजेको भन्नेमा क्लियर हुनुपर्छ । लगानीकर्ताको बैंक खातामा भएको पैसालाई सिष्टमले चेक गरेर गर्ने कारोबार, त्यो त्यति धेरै सम्भव देखिन्न । त्यो भनेको अर्को लेभलको कुरा भयो । लगानीकर्तालाई चाहिने भनेको अनलाइनबाटै फण्ड लिने दिने काम हो, जुन नयाँ सिस्टममा आउँछ । तर, बैंक इन्टिग्रेशनको दुई किसिमको परिभाषा छ । त्यसमध्ये कुनमा जाने भन्ने हो । विदेशमा एकदम राम्रा राम्रा कर्पोरेट ब्रोकरहरुले दिएकै सेवा हामी दिन सक्छौं । त्योभन्दा फरक हुँदैन । इन्टिग्रेशनमा त्यति समस्या हुन्न । जुन अहिले नभएको हैन, भएकै छ । सबैबाट भयो र ? हैन । सबै बैंकमा गएर सिस्टमले इन्टिग्रेट गरेर खाता चेक गर्ने भन्ने त्यो सम्भव हुन्न । किनकि सेयर बजार भनेको यस्तो ठाउँ हो, जुन लगानीकर्ताले अर्डर गरेको न्यायो सेकेण्डमा त्यो अर्डर सिष्टममा पुग्नु पर्यो । त्यो अडरलाई चारतिर लगेर घुमाउन थाल्यौं, भ्यालिडेशन गर्न थाल्यौं भने त्यसबाट लगानीकर्ताले लाभ लिन नसक्ने, लगानीको अवसर गुमाउने पनि हुन सक्छ । त्यसैले हामीले कुन लेभलको बैंक इन्टिग्रेशन चाहने हो भन्ने बुझ्नु पर्यो । र, फेरि पनि भन्छु अन्तर्राष्ट्रिय प्राक्टिसमा जे भएको छ, हामी त्यहीँ लेभलको इन्टिग्रेशन गर्न सक्छौं । त्यो भन्दैमा राष्ट्र बैंकबाट स्वीकृत पाएका सबै बैंकहरुमा गएर खाता सिस्टमले चेक गर्ने भन्ने कुरा भने सम्भव हुँदैन ।