लक्ष्मी सनराइज बैंक : नम्बरको दौडमा नलाग्ने, सस्टेनेबल ग्रोथमा जोड
काठमाडौं । लक्ष्मी सनराइज बैंकसँग नेपालको कर्पोरेट इतिहासमा पहिलोपटक एचआईएसईएफ फाइनान्सलाई सफलतापूर्वक गाभेको अनुभव छ । वि.सं. २०५८ चैत ८ गते नेपाल राष्ट्र बैंकबाट वित्तीय कारोबार गर्न अनुमति प्राप्त गरेको बैंकले चैत १९ गतेदेखि औपचारिक रूपमा कारोबार सुरु गरेको थियो । १६औँ वाणिज्य बैंकका रूपमा स्थापना भएको बैंकले दोस्रो वर्षमै एचआईएसईएफ फाइनान्सलाई गाभेको थियो । त्यसपछि बैंकले प्रोफेशनल दियालो विकास बैंकलाई प्राप्ति गरी वि.सं. २०७३ माघ २ गते एकीकृत कारोबार सुरु गरेको थियो । पछिल्लो पटक सनराइज बैंकसँग मर्ज भई वि.सं. २०८० असार २४ गतेदेखि लक्ष्मी सनराइज बैंकको नामबाट एकीकृत कारोबार सञ्चालनमा आएको हो । विभिन्न उतार-चढाव पार गर्दै लक्ष्मी सनराइज बैंकले आज २४औँ वार्षिकोत्सव मनाइरहेको छ । व्यावसायिकता र सेवामा आधारित सफल वाणिज्य बैंकका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्दै आएको बैंकले ग्राहककेन्द्रित सेवा र सरल बैंकिङ प्रणालीमार्फत पृथक् पहिचान बनाउन सफल भएको छ । हाल बैंकको अध्यक्षका रूपमा रमण नेपाल र प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ)का रूपमा अजय विक्रम शाहले नेतृत्व गरिरहेका छन् । हाल बैंकको ५९ जिल्लामा २५४ शाखा, २८ एक्सटेन्सन काउन्टर, १३१ शाखारहित बैंकिङ सेवा केन्द्र तथा ९ बिलिङ काउन्टर सञ्चालनमा छन् । सेवा विस्तार र जोखिम व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउन बैंकले सातै प्रदेशमा प्रादेशिक कार्यालय स्थापना गरेको जनाएको छ । साथै, ३२८ एटीएममार्फत सेवा प्रदान गरिरहेको छ । बैंकका अनुसार २५ लाख निक्षेप ग्राहक रहेका छन् । संघीय संरचनाअनुसार सबै स्थानीय तहमा बैंकिङ पहुँच विस्तार गर्ने सरकारी नीतिअनुसार बैंकले ३६ स्थानीय तहमा शाखा सञ्चालन गरी स्थानीय सरकारको बैंकिङ कारोबार गर्दै आएको छ । यसले ग्रामीण विकास तथा सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमको कार्यान्वयनमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ । वित्तीय समावेशितालाई प्राथमिकता दिँदै बैंकले विपन्न वर्ग लक्षित कर्जा विस्तारका लागि समावेशी वित्त तथा कृषि सेवा इकाई सञ्चालन गरेको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशनअनुसार कूल कर्जाको न्यूनतम ५ प्रतिशत विपन्न वर्गमा प्रवाह गर्नुपर्ने व्यवस्थाअनुसार बैंकले २०८२ असार मसान्तसम्म ५.०८ प्रतिशत र २०८२ असोज मसान्तसम्म ५.१० प्रतिशत कर्जा प्रवाह गरेको जनाएको छ । यस्तै, कृषि, ऊर्जा तथा लघु, घरेलु एवं साना उद्योग क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह गर्दै उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्ने सरकारी नीतिमा बैंकले सहयोग गरिरहेको छ । २०८२ असार मसान्तसम्म यी क्षेत्रमा बैंकको कर्जा प्रवाह २९.६५ प्रतिशत पुगेको छ, जुन तोकिएको न्यूनतम सीमाभन्दा माथि हो । बैंकको पूर्ण स्वामित्वमा लक्ष्मी सनराइज क्यापिटल लिमिटेड र सनराइज सेक्युरिटिज लिमिटेड सञ्चालनमा छन् भने ७० प्रतिशत स्वामित्व रहेको लक्ष्मी लघुवित्त वित्तीय संस्था लिमिटेड सहायक कम्पनीका रूपमा सञ्चालनमा रहेको छ । पछिल्लो तथ्यांकअनुसार बैंकको कुल सम्पत्ति ४ खर्ब ६२ अर्ब ३० करोड रुपैयाँ पुगेको छ । बैंकले ३ खर्ब ८९ अर्ब १० करोड रुपैयाँ निक्षेप संकलन गरी ३ खर्ब १ अर्ब ७ करोड रुपैयाँ कर्जा प्रवाह गरेको छ । २ हजार ८०० भन्दा बढी कर्मचारी कार्यरत रहेको बैंकको चुक्ता पुँजी २६ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँ रहेको छ । बैंकमा ५१ प्रतिशत संस्थापक र ४९ प्रतिशत सर्वसाधारण सेयर स्वामित्व रहेको छ । बैंकले गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ सम्मको नाफाबाट १० प्रतिशत बोनस सेयर तथा ०.५३ प्रतिशत नगद लाभांश वितरण गरेको छ । बैंकका कम्पनी सचिव तथा चिफ फाइनान्स अफिसर पियुसराज अर्यालले बैंकको समग्र अवस्था सुदृढ रहेको बताए । क्यापिटल एडेक्वेसी, लिक्विडिटी लगायत सूचकहरूमा बैंक बलियो रहेको उनको भनाइ छ । अर्यालका अनुसार विगतको तुलनामा खराब कर्जा बढ्नु स्वाभाविक भए पनि त्यसलाई क्रमशः सुधार गर्ने प्रयास भइरहेको छ । ‘खराब कर्जा घटाउन ठूलै योजना आवश्यक पर्दैन, हामी ‘वन टु वन’ आधारमा कर्जाका फाइलहरूको अध्ययन गर्दै हरेक खातालाई व्यवस्थापन गरिरहेका छौं,’ उनले भने । उनले कर्जाको प्रकृति र धितोका आधारमा जोखिम फरक हुने उल्लेख गर्दै घरजग्गा धितो भएका कर्जामा हालको बजारस्थितिका कारण लिक्विडिटीको प्रभाव देखिएको बताए । ‘अहिले घरजग्गा बजारमा तरलता कम छ । बजारमा सुधार आएसँगै रिकभरी पनि तीव्र हुने अपेक्षा छ,’ उनले भने । उनका अनुसार धेरै बैंकहरूमा गैर–बैंकिङ सम्पत्ति बढ्दो क्रममा रहेको छ । तर, ती सम्पत्ति अझै पूर्ण रूपमा तरल भइसकेका छैनन् । समग्र अर्थतन्त्रको अवस्थाले बैंकिङ क्षेत्रलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने उनले बताए । ‘समग्र बैंकिङ क्षेत्रमा खराब कर्जाको अवस्था उच्च देखिए पनि हाम्रो बैंकमा भने अवस्था सामान्य छ,’ उनले भने, ‘तेस्रो त्रैमासमा थप सुधार हुने अपेक्षा गरेका छौं ।’ यस्तै, चालु आर्थिक वर्षको दोस्रो त्रैमासमा केही विशेष कारणले बैंक घाटामा गए पनि चैतसम्म सुधार गर्नेगरी काम भइरहेको उनले जानकारी दिए । ‘प्रोभिजनिङ बढेका कारण दोस्रो त्रैमासमा घाटा देखिएको हो,’ उनले स्पष्ट पारे । बैंकका अध्यक्ष रमण नेपालले बैंक सन्तोषजनक रूपमा सञ्चालन भइरहेको बताए् । बजारको बदलिँदो परिस्थितिमा अनिश्चितता रहे पनि बैंकले सन्तुलित र दिगो रणनीतिका साथ अघि बढिरहेको उनको भनाइ छ । ‘हामी एक नम्बर वा दुई नम्बरको दौडमा लाग्दैनौँ,’ उनले भने, ‘हाम्रो प्राथमिकता गुणस्तरीय व्यवसाय र गुणस्तरीय सेवा दिनु हो ।’ उनका अनुसार बैंकले आक्रामक विस्तारभन्दा दिगो वृद्धि (सस्टेनेबल ग्रोथ) लाई प्राथमिकता दिएको छ । ‘ग्रोथ नगर्ने भन्ने होइन, तर गुणस्तरीयता कायम गर्दै सन्तुलित रूपमा अघि बढिरहेका छौं,’ उनले स्पष्ट पारे । अध्यक्ष नेपालले अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाबाट टाढा रही दीर्घकालीन वृद्धि कायम गर्ने रणनीति लिएको बताए । साथै, सरकारले ल्याएका नीतिहरू कार्यान्वयन गर्दै ग्रीन फाइनान्सिङमा पनि बैंकले जोड दिएको उनले जानकारी दिए । ‘जोखिम धेरै नलिई सन्तुलित रूपमा अघि बढ्ने हाम्रो नीति हो,’ उनले भने । लाभांशका विषयमा उनले गत वर्षको नाफाबाट १० प्रतिशत वितरण गरिएको उल्लेख गर्दै चालु वर्षमा पनि नेपाल राष्ट्र बैंकको नीतिअनुसार प्रोभिजनिङ गरेर बाँकी नाफाबाट लाभांश वितरण गरिने बताए । ‘कति दिने भन्ने विषय भने पछि टुंगिन्छ, अवस्था अनुसार केही तलमाथि हुन सक्छ,’ उनले भने । ऋणी व्यवस्थापनका विषयमा उनले बैंकले संवेदनशील दृष्टिकोण अपनाउने गरेको बताए । उनका अनुसार बैंकले ग्राहकलाई अनावश्यक दबाब दिनेभन्दा समाधानमुखी ढंगले काम गर्ने नीति अपनाएको छ । ‘ऋणी समस्यामा परेमा सिधै कडा कदम चाल्नेभन्दा पहिला ग्राहकलाई संरक्षण गर्ने पक्षमा सोचिन्छ । परिस्थिति हेरेर मात्रै थप कदम चालिन्छ,’ उनले भने, ‘हामी क्लाइन्ट सर्भिसमा बढी केन्द्रित छौं । अनावश्यक खर्च नियन्त्रण गर्नु नै नाफा बढाउनु हो ।’
ट्रम्पको मुद्दादेखि अस्तित्वको संकटसम्म, बीबीसीका नयाँ पाइलटको उडान कस्तो होला ?
काठमाडौं । बीबीसीका महानिर्देशक हुनु भनेको इंग्ल्यान्डको फुटबल म्यानेजरसँगै बेलायतको सार्वजनिक जीवनका सबैभन्दा कठिन काममध्ये एक हो । सार्वजनिक र राजनीतिक निगरानीबीच एउटा विशाल सृजनात्मक संस्थाको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ, जुन त्यति सहज हुँदैन । साथै विश्वका सबैभन्दा सम्मानित समाचार संस्थामध्ये एकको प्रधान-सम्पादकको भूमिका निर्वाह गर्दै जुनसुकै गल्तीको पनि जिम्मेवारी लिनुपर्छ । सामान्य अवस्थामा पनि यो काम कठिन हुने थियो । तर गत साता बीबीसीको १०४ वर्षको इतिहासमा १८औं महानिर्देशकका रूपमा नियुक्त भएका म्याट ब्रिटिनले आफ्ना पूर्ववर्तीहरूको तुलनामा अझ चुनौतीपूर्ण जिम्मेवारीको सामना गरिरहेका छन् । पहिले गुगलको युरोप, मध्यपूर्व र अफ्रिका क्षेत्रका अध्यक्ष रहिसकेका ब्रिटिन यस्तो अवस्थामा आइपुगेका छन्, जहाँ बीबीसी अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले दायर गरेको १० अर्ब डलरको मानहानि मुद्दासँग जुधिरहेको छ । यो मुद्दामा पानारोमा नामक वृत्तचित्र (स्वतन्त्र निर्माण कम्पनीद्वारा बनाइएको) ले ६ जनवरी २०२१ मा राष्ट्रपतिले दिएको भाषणका दुई अंशलाई मिलाएर प्रस्तुत गरेको र त्यसले वासिङ्टनको क्यापिटलमा भएको हिंसालाई उनले उक्साएको सन्देश दिएको आरोप लगाइएको छ । बीबीसीले फ्लोरिडामा दायर गरिएको उक्त मुद्दा खारेज गर्न चाहेको छ । साथै उसले उक्त वृत्तचित्र अमेरिकामा प्रसारण नभएकाले ट्रम्पको पुनःनिर्वाचन सम्भावनामा असर नपारेको जनाएको छ । तर हालको अवस्थामा यो मुद्दा अर्को वर्ष अदालतमा जाने बताइएको छ । यो ट्रम्पसम्बन्धी वृत्तचित्रले ब्रिटिनका पूर्ववर्ती टिम डेवीको मात्र होइन, बीबीसी समाचार प्रमुख डेबोरा टर्नेसको पदसमेत गुमाएको थियो, उनले डेवीसँगै राजीनामा दिएकी थिइन् । उनको उत्तराधिकारी नियुक्त गर्नु तत्काल प्राथमिकता बनेको छ । यसका अतिरिक्त ब्रिटिनले बीबीसी सञ्चालन हुने ‘रोयल चार्टर’ नवीकरणबारे मन्त्रीहरूसँग वार्ता गर्नुपर्छ । यो प्रत्येक दशकमा नवीकरण हुने गर्छ र हालको चार्टर २०२७ को अन्त्यमा समाप्त हुन्छ । सरकारले नवीकरण प्रक्रिया हटाएर स्थायी चार्टर दिन चाहन्छ, जसले स्थायित्व दिनेछ, तर यस वार्ताले बीबीसीको वित्तीय मोडेलबारे जटिल प्रश्नहरू उठाउनेछ । हाल बीबीसी घरधुरीले तिर्ने टिभी लाइसेन्स शुल्क (अप्रिलदेखि १८० यूरो अर्थात् २३८ डलर पुग्ने) बाट सञ्चालन भइरहेको छ । तर कम मानिसहरूले बीबीसी सामग्री उपभोग गरिरहेका छन् । विशेष गरी युवा पुस्ताको बदलिँदो रुचिका कारण दशकौं पुरानो यो आर्थिक ढाँचालाई ‘आउटडेटेड’ मान्न थालिएको छ । कुनै समय बेलायती घरधुरीको अनिवार्य अंग मानिने बीबीसी अहिले नेटफ्लिक्स र युट्युबजस्ता ग्लोबल डिजिटल प्लेटफर्महरूसँग कडा प्रतिस्पर्धामा छ । तथ्याङ्कहरूका अनुसार युवा बेलायतीहरूले परम्परागत टेलिभिजन च्यानलहरूभन्दा अन-डिमान्ड स्ट्रिमिङ सेवाहरूमा बढी समय बिताउने गरेका छन् । त्यसैगरी, लाइसेन्स शुल्क तिर्नेहरूको संख्या पनि घट्दै गएको छ, जसका कारण पछिल्ला वर्षहरूमा बीबीसीले सयौं मिलियन पाउन्ड खर्च कटौती गर्नुपरेको छ । जर्मनीको ‘सार्वजनिक प्रसारण शुल्क’ जस्तै घरधुरी प्रसारण कर लागू गर्नु एक सम्भावित विकल्प हो । अझ जटिल बनाउने कुरा के छ भने आगामी दशकमा बेलायतले सम्भवतः टिभी ट्रान्समिटरहरू बन्द गर्नेछ त्यसपछि बीबीसी व्यवहारतः एउटा अनलाइन स्ट्रिमिङ सेवा मात्र बन्नेछ । ब्रिटिनको प्रविधि क्षेत्रमा भएको अनुभवलाई यस्तो कडा प्रतिस्पर्धी वातावरणमा ठूलो फाइदाको रूपमा हेरिएको छ । तर उनले अल्फाबेट इन्क (गुगलको मूल कम्पनी) मा कति सेयर राखेका छन् भन्ने खुलासा नगरेको कारण स्वार्थको द्वन्द्व हुनसक्ने चिन्ता उठेको छ । उनको पत्रकारितासम्बन्धी अनुभवको कमीको पनि आलोचना गरिएको छ, यद्यपि विगतका केही महानिर्देशकहरूमा पनि यस्तो पृष्ठभूमि थिएन । रोचक कुरा के भने ब्रिटिनमाथि गरिएका धेरै आलोचना मिशेल गुथ्रीमाथि पनि गरिएको थियो, जब उनी २०१६ मा अष्ट्रेलियन ब्रड्कास्टिङ कर्पोरेशनको प्रमुख बनेकी थिइन् । तर व्यवस्थापन शैली र सरकारसँगको सम्बन्धबारे विवादपछि दुई वर्षमै उनलाई पदबाट हटाइएको थियो । राजनीतिज्ञहरूसँग काम गर्न सिपालु र कुशल सञ्चारकर्मीका रूपमा चिनिएका ब्रिटिनले सम्भवतः राम्रो प्रदर्शन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । उनी यो जटिल नयाँ मिडिया परिवेशमा बीबीसीलाई अघि बढाउने सबैभन्दा ठूलो आशा हुन सक्छन् । (सीएनबीसीबाट अनुदित तथा सम्पादित)
रम र भोड्का बिक्री गरेर ७ महिनामा साढे ५ अर्ब आम्दानी, नोभेम्बर-जनवरीमै हुन्छ ७० प्रतिशत खपत
काठमाडौं । खुकुरी रम, न्युड भोड्का लगायत ब्रान्डका मदिरा बिक्री वितरण गर्दै आएको सगरमाथा मार्केटिङ प्रालिले ७ महिनामा साढे ५ अर्ब रुपैयाँ आम्दानी गरेको छ । कम्पनीले चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को ७ महिनामा ५ अर्ब ५० करोड ५० लाख (अपरिष्कृत) रुपैयाँ बढी आम्दानी गरेको हो । गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा कम्पनीले ६ अर्ब १० करोड ५० लाख रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी गरेको थियो । यसअघि आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा ५ अर्ब ७७ करोड ३० लाख रुपैयाँ, आव २०७९/८० मा ५ अर्ब ५२ करोड ७० लाख, आव २०७८/७९ मा ६ अर्ब २८ करोड ३० लाख रुपैयाँ र आव २०७७/७८ मा ४ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ सञ्चालन आम्दानी भएको थियो। पछिल्ला वर्षहरूमा कम्पनीले करिब ५-६ प्रतिशत स्थिर आम्दानी वृद्धि गरेको छ, जसले सामान्य आर्थिक सुस्तीताका बाबजुद वित्तीय स्थिति सकारात्मक देखाएको छ । कम्पनीको मुख्य आम्दानी स्रोत खुकुरी त्रिपल एक्स रम हो, जसले कुल आम्दानीको करिब ८७ प्रतिशत हिस्सा छ । खुकुरी रम देशमा सबैभन्दा पुरानो र बजार अग्रणी रम ब्रान्ड मानिन्छ। सन् १९९९ मा स्थापना भएको सगरमाथा मार्केटिङ प्रालि नेपालमा विभिन्न मदिरा ब्रान्डहरूको वितरण गर्दै आएको कम्पनी हो । कम्पनीले खुकुरी रम, न्युड भोड्का, कार्डा रम र एरिस्टोक्र्याट ह्विस्की वितरण गर्दै आएको छ । यी सबै उत्पादनहरू नेपाल डिस्टिलरीज प्रालिद्वारा निर्माण गरिएका हुन् । सगरमाथा मार्केटिङ नेपाल डिस्टिलरीजका उत्पादनको राष्ट्रिय एकमात्र वितरक हो र वितरक तथा डिलर नेटवर्कमार्फत बिक्री संचालन गर्छ । कम्पनीको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौंको महाङ्काल क्षेत्रमा रहेको छ । सगरमाथा मार्केटिङ कम्पनीमा दुई जना मुख्य सेयरधनी रहेका छन् । प्रबन्ध निर्देशक हेमन्त राज प्रसाईंको ६० प्रतिशत स्वामित्व रहेको छ भने अध्यक्ष डाटा राम प्रसाईंको ४० प्रतिशत हिस्सा रहेको छ । कम्पनीको वार्षिक बिक्री ढाँचा अत्यधिक मौसमी छ । कम्पनीको कुल बिक्रीको करिब ६५-७० प्रतिशत नोभेम्बर-जनवरीको शीतकालीन सिजनमा मात्रै हुन्छ, किनभने रम उपभोक्ताबीच प्रायः यही अवधिमा बढी रुचाइएको हुन्छ । यस अवधिमा सञ्चालन वा बिक्रीमा कुनै असर परेमा कम्पनीको वित्तीय स्थिति अत्यधिक प्रभावित हुन सक्ने कम्पनीले जनाएको छ । नेपालमा मदिरा उत्पादनहरू सबैभन्दा उच्च कर लाग्ने वस्तु मध्ये पर्छन् । वर्षेनी एक्साइज ड्यूटीको वृद्धिले कम्पनीको आम्दानी र मुनाफामा दीर्घकालीन दबाब पार्न सक्छ । यससँगै प्रतिस्पर्धात्मक दबाब पनि कम्पनीको दीर्घकालीन वित्तीय प्रदर्शनमा प्रभाव पार्न सक्छ । कम्पनीले विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ६९ करोड रुपैयाँ ऋण लिएको छ ।
